Arapçadaki fiiller aslen ya 3 harflidirler ya da 4 harflidirler. Bu, aslen 3 veya 4 harfli fiiller yapılarına bakılarak bir takım değişikliklere uğrarlar ve minimum 2 harf, maksimum 6 harfli olabilirler. Örneğin; aslen 3 harfli olan bir fiilin bir harfi düşebilir ve 2 harfli olabilir ya da 3 harf ilave edilerek 6 harfli bir fiil olabilir. Aslen 4 harfli olan fiillerden harfler eksilmez fakat bir harf alarak 5 harfli olabilirler. Biz bu dersimizde fiilleri kısımlara ayıracağız.
Fiilleri yapılarına göre taksim etmek istediğimiz zaman harflerinin durumu bakımından (elif, vav, ya veya şeddeye sahip olup olmama) 7 kısıma ayırabiliriz. İkinci olarak ta harf sayılarına ve elif, vav veya ya harflerinden birisini alıp almama durumlarına göre 8 kısıma ayırabiliriz. Bu 7 kısıma aksam-ı seba, 8 kısıma ise aksam-ı semaniye denilir.
Arapçada fiildeki harflerin sıralaması vardır. Filin 1. harfi fa ul- fiil “fiilin fa harfi”, 2. harfi ayn ul-fiil “fiilin ayn harfi” ve 3. harfi ise lam ul-fiil “fiilin lam harfi” olarak adlandırılır. Tabloyu dikkatle inceleyiniz.
| Lam ul-fiil | Ayn ul-fiil | Fa ul-fiil |
| ل | ع | ف |
| ب | ت | ك |
| Yukarıdaki tabloda كَتَبَ “ketebe-yazdı” mazi fiilinin birinci, ikinci ve üçüncü harflerinin isimleri verilmiştir. كَتَبَ üç harfli bir fiildir. Bu fiilin birinci harfi kef, ikinci harfi te ve üçüncü harfi ise be harfidir. |
Aksam-ı Seba / 7 Kısım
1. Sahih Fiil: Asıl harflerinde hemze, harf-i illet (elif, vav, ya) ve harf-i tad’if (tekrar eden harf) bulunmayan fiile sahih fiil denilir. Misal; نَصَرَ “nasara-yardım etti” gibi.
2. Mehmuz Fiil: Asıl harflerinde hemze bulunan fiile mehmuz denilir. Eğer bu hemze fiilin faul fiilinde ise ona mehmuz-ul fa denilir, misal; أَخَذَ “ehaze-aldı” gibi. Eğer bu hemze fiilin aynul fiilinde ise ona mehmuz-ul ayn denilir, misal; سَئَلَ “seele-sordu” gibi. Eğer bu hemze fiilin lamul fiilinde ise ona mehmuz-ul lam denilir, misal; قَرَأَ “karae-okudu” gibi.
3. Mudaaf Fiil: Asıl harflerinde harf-i tad’if (tekrar eden harf yani şeddeli harf) bulunan fiile mudaaf denilir, misal; مَدَّ“medde-uzattı” gibi (aslı مَدَدَ ‘dir).
Asıl harflerinde harf-i illet (elif, vav ve ya) bulunan fiile mutel fiil denilir. Misal, ecvef ve nakıs olmak üzere üç kısımdır.
4. Misal Fiil: Eğer illet harfi fiilin faul fiilinde ise ona Misal veya mutel-ul fa denilir, misal; وَعَدَ “veade-vaadetti” gibi.
5. Ecvef Fiil: Eğer illet harfi fiilin aynul fiilinde ise ona Ecvef veya mutel-ul ayn denilir, misal; قَاَلَ “kale-söyledi” gibi (aslı قَوَلَ ‘dir).
6. Nakıs Fiil: Eğer illet harfi fiilin lamul fiilinde ise ona Nakıs veya mutel-ul lam denilir, misal; غَزَا “ğaza-gaza etti” gibi (aslı غَزَوَ ‘dir).
7. Lefif Fiil: Eğer illet harfi, fiilin aynul fiili ve lamul fiili ise veya faul fiili ve lamul fiili ise o fiile Lefif denilir. Aynul fiili ve lamul fiili harf-i illet olan lefif fiile Lefif ul-Makrun denilir, misal; طَوَى “tava-dürdü” gibi (aslı طَوَىَ ‘dir). Faul fiili ve lamul fiili harf-i illet olan lefif fiile ise Lefif-i Mefruk denilir, misal; وَقَى “veka-korudu” gibi (aslı وَقَىَ ‘dir).
Aksam-ı Semaniye / 8 Kısım
Kendisinde 3 asıl harf bulunan fiilin ilk asıl harfine faul fiil, ikinci asıl harfine aynul fiil ve üçüncü asıl harfine lamul fiil denilir. Aksamı semaniye fiilin 8 kısımda incelendiğini bildirir.
1. Sülasi Mücerred Salim; Asıl harflerinde hemze, harf-i illet (elif, vav, ya) ve harf-i tad’if (tekrar eden harf) olmayan üç harfli fiillere denilir. Misal; نَصَرَ “nasara-yardım etti” gibi.
2. Sülasi Mücerred Gayr-ı Salim; Asıl harflerinde hemze, harf-i illet (elif, vav, ya) ve harf-i tad’if (tekrar eden harf) olan üç harfli fiillere denilir. Misal; وَعَدَ “veade-vadetti” gibi.
3. Rübai Mücerred Salim; Asıl harflerinde hemze, harf-i illet (elif, vav, ya) ve harf-i tad’if (tekrar eden harf) olmayan dört harfli fiillere denilir. Misal; دَحْرَجَ “dehrace-yuvarladı” gibi.
4. Rübai Mücerred Gayr-ı Salim; Asıl harflerinde hemze, harf-i illet (elif, vav, ya) ve harf-i tad’if (tekrar eden harf) olan dört harfli fiillere denilir. Misal; وَسْوَسَ “vesvese-fısıldadı” gibi.
5. Sülasi Mezid Salim; Asıl harflerinde hemze, harf-i illet (elif, vav, ya) ve harf-i tad’if (tekrar eden harf) olmayan sülasi mezid fiillere denilir. Misal; أَكْرَمَ “ekrame-ikram etti” gibi.
6. Sülasi Mezid Gayr-ı Salim; Asıl harflerinde hemze, harf-i illet (elif, vav, ya) ve harf-i tad’if (tekrar eden harf) olan sülasi mezid fiillere denilir. Misal; أَوْعَدَ “evade-vaad ettirdi” gibi.
7. Rübai Mezid Salim; Asıl harflerinde hemze, harf-i illet (elif, vav, ya) ve harf-i tad’if (tekrar eden harf) olmayan rübai mezid fiillere denilir. Misal; تَدَحْرَجَ “tedahrece-yuvarlandı” gibi.
8. Rübai Mezid Gayr-ı Salim; Asıl harflerinde hemze, harf-i illet (elif, vav, ya) ve harf-i tad’if (tekrar eden harf) olan rübai mezid fiillere denilir. Misal; تَوَسْوَسَ “tevesvese-vesveselendi” gibi.