İzhar

Nakıs Fiiller 2

القِسْمُ الأوَّلُ مَا لاَ يَدُلُّ على مَعْنَى المُقَارَبَةِ فَهُوَ الشَّايِعُ المُتَبَادِرُ مِنْ إِطْلاَقِ الْفِعْلِ النَّاقِصِ، نحو؛ كَانَ وَ صَارَ وَ كَذَا آلَ وَ رَجَعَ وَ حَالَ وَ اِسْتَحَالَ وَ تَحَوَّلَ وَ إِرْتَدَّ وَ جَاءَ وَ قَعَدَ إِذَا كُنَّ بِمَعْنَى صَارَ وَ أَصْبَحَ وَ أَمْسَى وَ أَضْحَى وَ ظَلَّ وَ بَاتَ وَ آضَ وَ عَادَ و غَدَا وَ رَاحَ وَ مَازَالَ وَ مَا فَتِئَ بِفَتْحَ التَّاءِ وَ كَسْرِهَا وَ مَا بَرِحَ وَ مَا أَفْتَئَ وَ مَا وَنِئَ وَ مَا رَامَ كُلّهَا بِمَعْنَى مَازَالَ وَ مَادَامَ وَ لَيْسَ.

القِسْمُ الأوَّلُ nakıs fiilin iki kısmından 1. Kısmı; مَا öyle bir nakıs fiildir ki; لاَ يَدُلُّ delalet etmez, على مَعْنَى المُقَارَبَةِ mukarebe (yakınlık) manası üzerine delalet etmez, فَهُوَ ve o, yani mukarebe üzerine delalet etmeyen nakıs fiil ki; الشَّايِعُ yaygın (şüyu) olandır, المُتَبَادِرُ ilk anlaşılan, akla gelendir, مِنْ إِطْلاَقِ ıtlak edilmesinden, yani söylenmesinden, الْفِعْلِ النَّاقِصِ nakıs fiilin ıtlakından. نحو gibidir; كَانَ “kane – oldu, -idi, -dir” ve صَارَ “sara – oldu, döndü” ve وَ كَذَا ve bunun gibi, yani bu sara gibidir; آلَ “Âle – döndü” ve رَجَعَ “racea – döndü” ve حَالَ “hale – dönüştü” ve اِسْتَحَالَ “istehale – dönüştü” ve تَحَوَّلَ “ tehavvele – dönüştü” ve إِرْتَدَّ “irtedde – döndü” ve جَاءَ “câe – geldi” ve قَعَدَ “kaâde – oturdu” gibidir. Bu sayılanlar (Âle, Racea, Hale, istehale, tehavvele, irtedde, câe ve kaâde) إِذَا كُنَّ بِمَعْنَى صَارَ sara manasında olduklarında nakıs fiil olurlar. Ve nakıs fiillerin birinci kısmından olan fiillerin devamı, yani o fillerden bazıları da şunlardır; وَ أَصْبَحَ ve esbaha (sabahladı) ve وَ أَمْسَى ve emsa (akşamladı), وَ أَضْحَى ve edha (kuşluk vaktine girdi), وَ ظَلَّ ve zalle (gündüzün tamamına girmek), وَ بَاتَ ve bâte (gece vakti-geceledi), ve وَ آضَ ve Âda (kökü eyzan’dan gelme, döndü), وَ عَادَ ve ‘Ada (döndü), و غَدَا Ğada (sabah yola çıktı) ve وَ رَاحَ ve Raha (akşam yola çıktı) ve وَ مَازَالَ ve maZale (devamlı oldu) ve وَ مَا فَتِئَ ve maFetiye (devamlı oldu), بِفَتْحَ التَّاءِ ta harfinin fethalı olmasıyla ve وَ كَسْرِهَا veya o ta harfinin kesralı olmasıyla. وَ مَا بَرِحَ ve maBeriha (devamlı oldu), وَ مَا أَفْتَئَ ve maEfteye (devamlı oldu), وَ مَا وَنِئَ ve maVeniye veya مَاوَنَى maVena (devamlı oldu), وَ مَا رَامَ (devamlı oldu), كُلّهَا bu sayılanların hepsi; بِمَعْنَى مَازَالَ maZale manasındadır. Ve nakıs fiillerden bir tanesi de وَ مَادَامَ maDame (devam ettiği veya olduğu müddetçe..) ve وَ لَيْسَ ve Leyse (olmadı) gibi fiillerdir.

Metnin Toplu Manası; Nakıs fiillerin birinci kısmı; Mukarebe manası üzerine delalet etmeyen nakıs fiillerdir. Mukarebet manasına delalet etmeyen kısım yaygındır. Nakıs fiilin ıtlakından (söylenmesinden) hemen sonra aklımıza gelir. Yani yaygın olan ve nakıs fiil dediğimizde aklımıza ilk gelen كَانَ  “kâne” ve benzerleri olan (sara, mazale, madame, leyse) nakıs fiillerdir. Mukarebet manasında delalet edenler ise ileride anlatılacaktır.

كَانَ  nakıs fiili 3 zamanda da kullanılır
قَائِمًا زَيْدٌ كَانَ 1
Kane’nin haberi Kane’nin ismi -oldu, -idi
Zeyd ayaktaydı ve Zeyd ayağa kalkıcı oldu.
الْآنَ قَائِمًا زَيْدٌ يَكُونُ 2
Zaman zarfı Kane’nin haberi Kane’nin ismi -oluyor
Zeyd şu anda ayağa kalkıyor, ayaktadır.
قَاعِدًا زَيْدٌ سَيَكُونُ 3
Kane’nin haberi Kane’nin ismi -olacak
Zeyd oturacak veya Zeyd oturucu olacak.
كَانَ fiili, وُجِدَ (mevcut oldu) fiili manasında, tam fiil olarak kullanılabilir.
وَ إِنْ كَانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إِلَى مَيْسَرَةٍ
وَ ve Ve in kane züUsratin feneziretun ila meyseretin

Eğer (borçlu) zor durumda ise (ödeyemeyecekse) o takdirde durumu kolaylaşıncaya kadar beklenmelidir.

إِنْ eğer
كَانَ oldu
ذُو عُسْرَةٍ Zorluk sahibi
فَ öyleyse
نَظِرَةٌ beklemek
إِلَى -a,e kadar
مَيْسَرَةٍ kolaylık
صَارَ fiili döndü demektir. Önceden öyleydi, sonradan böyle oldu manasında kullanılır.
غَنِيًّا فَصَارَ فَقِيرًا زَيْدٌ كَانَ
Zengin Böylece oldu Fakir Zeyd oldu
Zeyd fakir idi, zengin oldu.
صَارَ fiiline manen benzeyen diğer nakıs fiiller
قَعَدَ جَاءَ إِرْتَدَّ تَحَوَّلَ إِسْتَحَالَ حَالَ رَجَعَ آلَ
Oturdu Geldi Döndü Dönüştü Dönüştü Dönüştü Döndü döndü
Bu 8 fiili sara’ya ilhak edilerek kullanılmıştır. Bu fiiller; intikal etmek, dönüşmek, dönmek, değişmek manalarında tam fiil olarak kullanılır. Hamur pişince kek olduğunda “hale” nakıs fiili kullanılır. Yani hamur kek haline geldi, kek haline dönüştü gibi.
الأُمُورُ تَصِيرُ اللهِ إِلَى أَلاَ
işler döner Allah’a dikkat
Gözünüzü açın! Bütün işler Allah’a döner.
الفَقْرِ إِلَى زَيْدٌ صَارَ
fakirliğe zeyd döndü
Zeyd fakirliğe döndü, fakirleşti.
Yine nakıs fiillerdendir
بَاتَ ظَلَّ أَضْحَى أَمْسَى أَصْبَحَ
geceledi Gün gölgeli oldu Kuşluk vaktine girdi akşamladı sabahladı
Bu nakıs fiiller vakit bildirirler. Türkçede deriz ki, “akşama kadar seni bekledim” halbuki gelecek kişi 2 saat geç gelmiştir. Burada vaktin çok geçtiğini bildirmek için söylenilen bir nakıs fiil vardır. Yada sabaha kadar çalışan bir adama, sabahladı deriz. Yada anadoluda denildiği gibi “gün akşam oldu sen hale şu şu işi bitiremedin” gibi. Vakte dayanıp bir iş bildirmektir aslında.
Ve  yine nakıs fiillerdendir
رَاحَ غَدَا عَادَ آضَ
Öğleden sonra gitti Öğleden önce gitti döndü döndü
إِنَّ اللهَ يُمْسِكُ السَمَوَاتِ وَالأَرْضَ أَنْ تَزُولاَ يَزُولُ زَالَ 1.bab
Şüphesiz ki Allah, gökleri ve yerleri zeval bulmasın diye tutuyor. yok oluyor yok oldu
زَالَ زَيْدٌ ضَأْنَهُ مِنْ مَعْزِ فُلاَنٍ يَزِيلُ زَالَ 2.bab
Zeyd koyunlarını, filan kişilerin keçilerinden ayırdı. ayırıyor ayırdı


Ve yine nakıs fiillerdendir; مَا فَتِئَ fiili devamlı oldu demektir. Aynul fiili fethalı olduğu zaman; فَتَأَ – يَفْتَأً şeklinde 3. Babtan gelir. Eğer aynul fiili kesra olursa 4. Babtan فَتِئَ يَفْتَأُ şeklinde gelir.
Ve yine nakıs fiillerden bir tanesi de مَازَالَ ‘dir. مَازَالَ devamlı oldu demektir. مَازَالَ nakıs fiili nefy ve nehyden sonra gelerek o işlerin devamlılığını ifade eder. Mesela; مَازَالَ زَيْدٌ ضَاحِكًا “Zeyd gülücü olmaktan zail olmadı, yani zeval görmedi, hala gülüyor” demektir. Misal; مَازَالَ عَمْرٌ أَزْرَقَ العَيْنَيْنِ “Amr mavi gözlü olmaktan zail değildir, yani hep mavi gözlüdür” gibi. Misal; مَازَالَ اللهُ عَلِيمًا “Allah-u teala hep alimdir, bilendir. Ezeli ve ebedi olarak bilicidir” gibi. Nakıs fiil olan زَالَ fiili, 4. Babtan gelen زَالَ – يَزَالُ fiilidir. Birinci babtan gelen زَالَ – يَزُولُ yok olmak, gitmek, dönüşmek manalarında olan lazım tam bir fiildir. 2. Babtan gelen زَالَ – يَزِيلُ ise müteaddi bir tam fiildir ve “ayırmak” manası vardır. Bizim nakıs fiilimiz 4. Babtan gelen زَالَ – يَزَالُ fiilidir, yani “devamlı oldu” demektir. Yukarda nakıs olan زَالَ fiiline misal verildi, şimdi ise 1. ve 2. babtan gelen diğer زَالَ fiillerinin misallerini verelim.

زَالَ fiili gibi olan nakıs fiiller
رَامَ وَنَى أفْتَأَ بَرِحَ فَتَأَ
Tablodaki زَالَ fiili gibi olan 5 nakıs fiilin hepsi “devamlı oldu” manasındadır. Ve bu fiillerin nakıs olabilmeleri için nefyi ve nehyi ifade eden bir lafızdan sonra zikredilmeleri gerekmektedir.

About the author

Metehan Uluocak

4 yıllık sarf nahiv bilgsini temin ettikten sonra, zor olan lafızları kolaylaştırıp ve harekeleyip mübtedi kardeşlerimize sunmak niyetine gark oldum. Bu tevessülüm bana böyle bir site hazırlamayı gerektirdi. Tek derdim, sarf nahiv konularının bilinip kuranın müzakereli okunmasıdır. Tek temennim ise sadece bir kere "Allah razı olsun" cümle-i duaiyyesine mazhar olmaktır. Bu dünyada gerisi teferruattır..

2 Comments

Click here to post a comment