Fiil-i Mazi (Geçmiş Zaman): Bir eylemin geçmiş zamanda olduğunu bize bildirir. Fiil-i mazi malum ve meçhul olmak üzere ikiye ayrılır. Eğer geçmiş zamandaki bir eylemin faili belli ise ve kim sorusuna açık bir şekilde bir özne adı verebiliyorsa o mazi fiile “malum (etken) mazi fiil” denilir. Tam aksi olmakla birlikte geçmiş zamandaki bir eylemin faili belirsiz ise ve kim sorusuna açık bir şekilde özne adı veremiyorsa o mazi fiile de “meçhul (edilgen) mazi fiil” denilir. Malum mazi fiile misal; كَتَبَ “ketebe-yazdı” fiili için kim yazdı diye soru sorulursa cevap olarak “O” yazdı diyebiliriz. Meçhul mazi fiile misal; كُتِبَ “kutibe-yazıldı” fiili için kim yazıldı diye sorulursa yazanın belli olmadığı ortaya çıkar. İşte bu gibi faili belli olmayan fiiller meçhul fiillerdir.
Mazi fiilin malum yapsında sadece ayn ul-fiilinin harekesi değişir. Meçhul yapısında ise sülasi mücerred (3 harfli) fiillerde fa ul-fiili dammelenir, ayn ul-fiil kesrelenir ve lam ul-fiil aynen kalır yani sülasi mücerred bir mazi fiilin meçhul formu فُعِلَ “fuile” vezninden gelir. Aşağıdaki tabloda malum için gelebilecek 3 farklı mazi formu (sadece ayn ul-fiil değişiyor) ve meçhul için gelebilecek tek olan فُعِلَ “fuile” vezninin çekimlerini göreceğiz.
| 3 harfli (sülasi) fiillerin mazi malum formları |
| Çoğul | İkil | Tekil | Zamirlerin Cinsi |
| فَعَلُوا
فَعُلُوا فَعِلُوا |
فَعَلَا
فَعُلَا فَعِلَا |
فَعَلَ
فَعُلَ فَعِلَ |
müzekker gaib
3. Şahıs |
| فَعَلْنَ
فَعُلْنَ فَعِلْنَ |
فَعَلَتَا
فَعُلَتَا فَعِلَتَا |
فَعَلَتْ
فَعُلَتْ فَعِلَتْ |
müennes gaibe
3. Şahıs |
| فَعَلْتُمْ
فَعُلْتُمْ فَعِلْتُمْ |
فَعَلْتُمَا
فَعُلْتُمَا فَعِلْتُمَا |
فَعَلْتَ
فَعُلْتَ فَعِلْتَ |
müzekker muhatab
2. Şahıs |
| فَعَلْتُنَّ
فَعُلْتُنَّ فَعِلْتُنَّ |
فَعَلْتُمَا
فَعُلْتُمَا فَعِلْتُمَا |
فَعَلْتِ
فَعُلْتِ فَعِلْتِ |
müennes muhataba
2. Şahıs |
| فَعَلْنَا
فَعُلْنَا فَعِلْنَا |
فَعَلْنَا
فَعُلْنَا فَعِلْنَا |
فَعَلْتُ
فَعُلْتُ فَعِلْتُ |
nefs-i mütekellim vahde (Ben)
nefs-i mütekellim meâl gayr (Biz) 1. Şahıs |
| 3 harfli (sülasi) fiillerin mazi meçhul formları |
| Çoğul | İkil | Tekil | Zamirlerin Cinsi |
| فُعِلُوا | فُعِلَا | فُعِلَ | müzekker gaib
3. Şahıs |
| فُعِلْنَ | فُعِلَتَا | فُعِلَتْ | müennes gaibe
3. Şahıs |
| فُعِلْتُمْ | فُعِلْتُمَا | فُعِلْتَ | müzekker muhatab
2. Şahıs |
| فُعِلْتُنَّ | فُعِلتُمَا | فُعِلْت | müennes muhataba
2. Şahıs |
| فُعِلْنَا | nefs-i mütekellim meâl gayr (Biz)
1. Çoğul Şahıs |
فُعِلْتُ | nefs-i mütekellim vahde (Ben)
1. Tekil Şahıs |
Tabloda verilen vezinlere bizler sırasıyla 3 harfli bir fiilin harflerini yerleştiririz ve mazi fiili elde ederiz. Bu vezinlerle aynı ölçüde olan fiillere mevzun denilir. Misallerle daha iyi anlayalım.
Birinci tabloda verilen 3 bab, malum olan 3 harfli fiillerin gelebileceği vezinlerdir. Daha evvel söylediğimiz gibi 3 harfli bir malum mazi fiilin sadece ortadaki harfi olan ayn ul-fiilinin harekesi değişiklik gösterir. Birinci harfi (fa ul-fiili) ve üçüncü harfi (lam ul-fiili) daima fethalıdır.
كَتَبَ زَيْدٌ بِالْقَلَمِ
Zeyd, kalem ile yazdı
عَلِمَ زَيْدٌ اَلْمَسْئَلَةَ
Zeyd, meseleyi bildi
حَسُنَ زَيْدٌ
Zeyd güzel oldu
Yukarıdaki misallere bakıldığında 3 harfli malum olan mazi fiilin 3 farklı halde geldiği görülüyor. Dikkat edilirse sadece ortadaki harfin harekesi değişiklik göstermiştir. 3 harfli bir fiilin malum olduğunu harekesine göre anlarız.
Dil bilimciler (nahivciler ve sarfçılar) tarafından Arap dili teftiş edilmiş ve 3 harfli olan mazi fiillerin bu hareke sıralamalarında geldiği görülmüştür. Tabi bu fiiller 3 harfli (sülasi) ve hiç bir ek almamış (mücerred-yalın) yani yapısındaki 3 harf te kendi aslından olan fiillerdir. Bir harf eksiltilince manası bozulur.