Maksud

İsm-i Fail

وَ أَمَّا الْفَاعِلِ؛ فَيُنْظَرُ فِي عَيْنِ الْفِعْلِ الْمَاضِى، فَإِنْ كَانَ مَفْتُوحًا فَوْزْنُهُ؛ نَاصِرٌ. وَ إِنْ كَانَ مَضْمُومًا فَوَزْنُهُ؛ عَظِيمٌ وَ ضَخِمٌ. وَ إِنْ كَانَ مَكْسُورًا فَوَزْنُهُ مِنَ الْمُتَعَدِّى؛ عَالِمٌ وَ مِنَ اللاَّزِمِ؛ يَأْتِى عَلَى أَرْبَعَةِ اَوْزَانٍ؛ مَرِيضٌ وَ زَمِنٌ بِفَتْحِ الزَّايِ وَ كَسْرِ الْمِيمِ، وَ اَحْمَرَ لِلْمُذَكَّرِ وَ حَمْرَاءَ لِلْمُؤَنَّثِ بِالْمَدِّ وَ جَمْعُهُمَا؛ حُمْرٌ بِضَمِّ الْحَاءِ وَ سُكُونِ الْمِيمِ وَ تَثْنِيَةُ اَحْمَرَ؛ اَحْمَرَانِ. وَ تَثْنِيَةُ حَمْرَاءَ؛ حَمْرَوَانِ. وَ عَطْشَانُ لِلْمُذَكَّرِ وَ تَثْنِيَةُ عَطْشَانُ؛ عَطْشَانَانِ. وَ عَطْشَى بِفَتْحِ الْعَيْنِ وَ سُكُونِ الطَّاءِ وَ بِالْقَصْرِ لِلْمُؤَنَّثِ وَ جَمْعُهُمَا؛ عِطَاشٌ بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَ تَثْنِيَةُ عَطْشَى؛ عَطْشَيَانِ. وَ اخْتَصَرْتُ بِذِكْرِ مَا يُمْكِنُ ضَبْطُهُ مِنَ الْفَاعِلِ وَ تَرَكْتُ مَا عَدَاهُ.



وَ أَمَّا الْفَاعِلِ؛ ism-i faile gelince; فَيُنْظَرُ bakılır, فِي عَيْنِ الْفِعْلِ الْمَاضِى mazi formdaki fiilin aynül fiiline, فَإِنْ eğer o aynül fiil, كَانَ مَفْتُوحًا meftuh olursa, فَوْزْنُهُ؛ buna göre ism-i failin vezni; فَاعِلٌ kalıbında olur, mevzunu ise نَاصِرٌ “yardım eden” şeklinde olur. وَ إِنْ كَانَ مَضْمُومًا şayet mazi fiilin aynül fiili madmum olur ise; فَوَزْنُهُ؛ buna göre ism-i failin vezni; فَعِيلٌ kalıbında ve فَعِلٌ kalıbında olur, bu vezinlerin mevzunu عَظِيمٌ “azim olan” ve وَ ضَخِمٌ ve “iri olan” gibi. وَ إِنْ كَانَ مَكْسُورًا şayet o mazi fiilinin aynül fiili meksur olursa; فَوَزْنُهُ o halde ism-i failin vezni; مِنَ الْمُتَعَدِّى؛ müteaddi fiillerde; فَاعِلٌ mevzunu عَالِمٌ “bilen” gibi, وَ مِنَ اللاَّزِمِ؛ ve lazım fiilden ise; يَأْتِى gelir, عَلَى أَرْبَعَةِ اَوْزَانٍ dört vezin üzere gelir; فَعِيلٌ vezninde مَرِيضٌ “hasta olan” gibi, وَ زَمِنٌ ve فَعِلٌ vezninde زَمِنٌ “kötürüm olan” gibi. بِفَتْحِ الزَّايِ bu زَمِنٌ lafzı za harfinin fethalı olmasıyla mültebistir ve وَ كَسْرِ الْمِيمِ mim harfinin kesreli olmasıyla mültebistir. وَ اَحْمَرَ ve اَفْعَلَ vezninden gelen اَحْمَرَ “kırmızı olan” ism-i faili. لِلْمُذَكَّرِ müzekker içindir. وَ حَمْرَاءَ ve hamra lafzı ise لِلْمُؤَنَّثِ müennes içindir, بِالْمَدِّ medd iledir. وَ جَمْعُهُمَا؛ ve bu اَحْمَرَ ve حَمْرَاءَ lafızlarının cemlerine gelince; اَحْمَرَ lafzının cemisi حُمْرٌ “kırmızı olanlar” şeklindedir, بِضَمِّ الْحَاءِ ha harfinin dammesiyle ve وَ سُكُونِ الْمِيمِ mim harfinin sükunuyladır. وَ تَثْنِيَةُ اَحْمَرَ؛ ve اَحْمَرَ lafzının tesniyesi; اَحْمَرَانِ şeklindedir. وَ تَثْنِيَةُ حَمْرَاءَ؛ ve حَمْرَاءَ lafzının tesniyesi; حَمْرَوَانِ şeklindedir. وَ عَطْشَانُ ve عَطْشَانُ “susuz kimse” lafzı; لِلْمُذَكَّرِ müzekker içindir. وَ تَثْنِيَةُ عَطْشَانُ؛ ve عَطْشَانُ lafzının tesniyesi; عَطْشَانَانِ şeklindedir. Ve عَطْشَانُ lafzının müennesi; عَطْشَى şeklindedir. بِفَتْحِ الْعَيْنِ ayn harfinin fethasıyla, وَ سُكُونِ الطَّاءِ ve ta harfinin sükunuyla mültebistir. بِالْقَصْرِ kasır ile müennestir, yani elif-i maksura ى gelir sonuna, لِلْمُؤَنَّثِ müennes içindir. وَ جَمْعُهُمَا؛ ve عَطْشَانُ ve عَطْشَى lafızlarının cemileri; عِطَاشٌ şeklindedir, بِكَسْرِ الْعَيْنِ ayn harfinin kesresiyledir. وَ تَثْنِيَةُ عَطْشَى؛ ve عَطْشَى lafzının tesniyesi; عَطْشَيَانِ şeklindedir. وَ اخْتَصَرْتُ ve muhtasar (kısa) tuttum, بِذِكْرِ مَا o sayılan vezinleri zikretmekte, يُمْكِنُ mümkün oluyor, ضَبْطُهُ o vezinlerin zabtı, مِنَ الْفَاعِلِ ism-i failden, وَ تَرَكْتُ ve terk ettim, bıraktım; مَا عَدَاهُ sayılan ism-i fail vezinlerden başka olanları.



Metnin Toplu Manası; İsm-i faile gelince, mazi fiilin aynül fiiline bakarak ism-i fail vezinlerini çıkartabiliriz. Eğer mazi fiilin aynül fiili fethalı olursa ism-i failin vezni فَاعِلٌ şeklinde olur. Şayet o mazi fiilin aynül fiili dammeli olursa ism-i failin vezni فَعِيلٌ ve فَعِلٌ şeklinde olur. Şayet o mazi fiilin aynül fiili kesreli olursa ism-i failin vezni müteaddi fiiller için فَاعِلٌ ve lazım fiiller için 4 vezinde gelir. O 4 vezin şöyledir; فَعِيلٌ ve فَعِلٌ ve اَفْعَلُ ve فَعْلاَءُ şekillerindedir. Şimdi aşağıdaki tabloda اَفْعَلُ ve فَعْلاَءُ bablarının tesniyeleri ve cemilerini görelim.



Mazisinin aynül fiili fethalı olan ism-i fail vezni فَاعِلٌ
كَاتِبٌ نَاصِرٌ
فَاتِحٌ عَالِمٌ
جَاهِلٌ غَافِلٌ



Mazisinin aynül fiili dammeli olan ism-i fail vezni فَعِيلٌ ve فَعِلٌ
جَبِيرٌ حَسِينٌ
عَظِيمٌ كَرِمٌ
رَحِيمٌ جَمِلٌ



Mazisinin aynül fiili kesreli olan ism-i fail vezni فَاعِلٌ müteaddi için
ضَارِبٌ مَانِعٌ
عَاصِىٌّ غَانِىٌّ
صَانِعٌ جَانِىٌّ

Mazisinin aynül fiili kesreli olan ism-i fail vezni lazım fiiller için 4 vezinde gelir. O 4 vezin şöyledir; فَعِيلٌ ve فَعِلٌ ve اَفْعَلُ ve فَعْلاَءُ şekillerindedir. فَعِيلٌ zaten zikredildi yukarıda, فَعِلٌ da zikredildi. Gelelim اَفْعَلُ ve فَعْلاَءُ vezinlerine;



اَفْعَلُ vezni Müzekker için
Mevzunu اَحْمَرُ
Tesniyesi اَحْمَرَانِ
Cemi’si حُمَرٌ



فَعْلاَءُ vezni müennes için
Mevzunu حَمْرَاءُ
Tesniyesi حَمْرَوَانِ
Cemi’si حُمَرٌ



فَعْلاَنُ vezni müzekker için
Mevzunu عَطْشَانُ
Tesniyesi عَطْشَانَانِ
Cemi’si عِطَاشٌ



فَعْلَى vezni müennes için
Mevzunu عَطْشَى
Tesniyesi عَطْشَيَانِ
Cemi’si عِطَاشٌ



About the author

blank

Metehan Uluocak

4 yıllık sarf nahiv bilgsini temin ettikten sonra, zor olan lafızları kolaylaştırıp ve harekeleyip mübtedi kardeşlerimize sunmak niyetine gark oldum. Bu tevessülüm bana böyle bir site hazırlamayı gerektirdi. Tek derdim, sarf nahiv konularının bilinip kuranın müzakereli okunmasıdır. Tek temennim ise sadece bir kere "Allah razı olsun" cümle-i duaiyyesine mazhar olmaktır. Bu dünyada gerisi teferruattır..

Add Comment

Click here to post a comment