Şerh ül-Muğni

4. Bazı Harflerle İrab

قوله و إما ببعض الحروف و ذلك في كلا إشارة إلى القسم الرابع و هو عطف على قوله في الأسماء الستة. أي و اختلاف الآخر إما ببعض الحروف اللفظية و ذلك في كلا مضافا إلى مضمر بالالف رفعا و بالياء نصبا و جرا نحو؛ جاءنى كلاهما و رأيت كليهما و مررت بكليهما و إنما قيد كلا بقوله مضافا إلى مضمر. لأنه لم يستعمل غير مضاف، و لو كان مضافا إلى مظهر، نحو؛ جاءنى كلا الرجلين و رأيت كلا الرجلين و مررت بكلا الرجلين. كان إعرابها بتمام الحركات التقديرية. لأن في آخره ألفا كما في عصا. و في التثنية و الجمع المذكر المصحح إشارة إلى القسم الرابع أيضا، هو عطف على قوله و في كلا أي اختلاف الآخر إما ببعض الحروف اللفظية. و ذلك في التثنية بالألف رفعا و بالياء نصبا و جرا، نحو؛ جاءنى مسلمان و رأيت مسلميْن و مررت بمسلميْن و في الجمع المذكر المصحح هو الذى لا يتكسر فيه بناء الواحد، بالواو رفعا و بالياء نصبا و جرا نحو؛ جاءنى مسلمون و رأيت مسلمِين و مررت بمسلمِين و الفرق بين التثنية و الجمع المصحح  حالة الرفع ظاهر، لأن رفعها بالألف و رفعه بالواو. و حالتى النصب و الجر أن ما قبل الياء في التثنية مفتو و النون مكسورة. و ما قبل الياء في الجمع المصحح مكسور و النون مفتوحة

tesniye, cemi müzekker musahhaha ve kila

Bazı harflerle olan irab كلا lafzında olur. Musannıfın bazı harfler ile ilgili bahsettiği irab 4. Kısıma işaret olup esma-i sitte’ye atıftır. Buradaki irab bazı lafzi harflerle olur ve onlar كلا ve tesniye ve cemi müzekker musahhah olarak 3 kısımda incelenecektir.

كلا lafzı: Bu كلا lafzının bir zamire izafe edilmesi gerekir. Ref halinde alameti elif, nasb ve cerr halinde ise alameti ya’dır. Ref haline misal جاءنى كلاهما ve nasb haline misal رأيت كليهما ve cerr halinde ise مررت بكليهما gibidir. Musannıf kesinlikle bu كلا lafzının bir zamire izafe edilmesi kaydını şart olarak düşmüştür. Çünkü كلا lafzı izafe olmaksızın kullanılmaz. Eğer bu zamir izafeti zahir bir isime olursa o halde كلا lafzının irabı takdiri olur, misal; جاءنى كلا الرجلين ve رأيت كلا الرجلين ve مررت بكلا الرجلين gibidir ve bu da sonunda elif olan عصا lafzı gibidir. bazı harflerle irab alan diğer isimler tesniye ve cemi müzekker musahhah isimlerdir ve bu da irab kısımlarından 4. Kısma işaret olup كلا lafzına atıftır.

Tesniye: Ref alameti elif, nasb ve cerr alameti ise ya ile olur. Tesniye ismin ref haline misal جاءنى مسلمان ve nasb haline misal رأيت مسلميْ ve cerr haline misal مررت بمسلميْن gibidir.

Cemi Müzekker Musahhah: Müfred binası kırılmayandır “yani verilecek misalin müfredi مسلم şeklindedir ve bu müfred bina başka bir forma girmeden müzekker salime yakışır şekilde vav ve nun ile cemi olurlar” Cemi müzekker musahhah isimlerin ref hali vav ile, nasb ve cerr hali ise o vav harfinin ya harfine dönüşmesiyle olur. Ref haline misal جاءنى مسلمون ve رأيت مسلمِين ve مررت بمسلمِين gibi.

Tesniye ve cemi müzekker musahhah arasındaki fark ref halinde zahir olur. Çünkü tesniye isimlerin ref hali elif ile ve cemi müzekker musahhah isimlerin ref hali ise vav iledir. Nasb ve cerr hallerinde ise tesniye isimlerdeki ya harfinden önceki harf fethalı ve nun harfi ise kesrelidir. Cemi isimlerde ise ya harfinin öncesindeki harf kesrelidir ve nun fethalıdır.

Bu Gün Allah için Ne Yaptın?