İsm-i Alet: Bir eylemi gerçekleştirmek için kullanılan aletin ismidir. Örneğin açma işlemini gerçekleştirmek için açma işine yarayan bir alet kullanırız. Eğer kapıyı açma aletinden bahsediyorsak kısaca “anahtar” deriz. Yahut yazma aletinden bahsediyorsak kısaca “kalem” deriz. İşte bu gibi bir eylemi gerçekleştirmemiz için bize alet olan nesnelerin isimleridir. Bu isimler genelde orijinal vezinlerindeki gibi isimlendirilse de özel isimleri olduğu zaman özel isim ekseriyetle tercih edilir.
İsm-i alet vezinleri sülasi fiillerden üç bab üzere tekvin edilir.
| İsm-i Alet Vezinleri | ||
| مِفْعَلَةٌ | مِفْعَلٌ | مِفْعَالٌ |
Bu vezinlerden gelen ism-i aletleri görelim.
| مِفْعَالٌ vezni | Fiil-i Mazi |
| مِكْيَالٌ
ölme aleti (ölçek) |
كَالَ
ölçtü |
| مِفْتَاحٌ
açma aleti (anahtar) |
فَتَحَ
açtı |
| مِيزَانٌ
tartma aleti (tartı) |
وَزَنَ
tarttı |
| مِضْرَابٌ
vurma aleti (mızrap) |
ضَرَبَ
vurdu |
| مِفْعَلٌ vezni | Fiil-i Mazi |
| مِحْفَرٌ
kazma aleti (kazma) |
حَفَرَ
kazdı |
| مِحْلَقٌ
traş etme aleti (ustura) |
حَلَقَ
traş etti |
| مِنْبَرٌ
yükseltme aleti (minber) |
نَبَرَ
yükseltti |
| مِبْذَرٌ
saçma aleti (mibzer) |
بَذَرَ
saçtı |
| مِفْعَالَةٌ vezni | Fiil-i Mazi |
| مِكْنَسَةٌ
süpürme aleti (süpürge) |
كَنَسَ
süpürdü |
| مِسْطَرَةٌ
çizme aleti (cetvel) |
سَطَرَ
çizdi |
| مِمْسَحَةٌ
silme aleti (silgi) |
مَسَحَ
sildi |
| مِطْرَقَةٌ
vurma aleti (çekiç) |
طَرَقَ
vurdu |
*İsm-i alet sadece malum fiillerden yapılır.
*Son harfi illetli olan fiillerde genelde “mifaletun” vezni kullanılır.
Daha evvel belirttiğimiz üzere bazı alet isimleri kendi özel vezinlerinden gelebilir. Yani fiillden türemeden vücut bulabilirler.
| سِكِّينٌ
bıçak |
قِدْرٌ
tencere |
جَرَسٌ
zil |
| قَصْعَةٌ
çanak |
فَأْس
balta |
سَاطُورٌ
satır |