İzhar

İsm-i Fiil

فَمِنْهُ اَسْمَاءُ الْاَفْعَالِ، وَ هُوَ مَا كَانَ بِمَعْنَى الْاَمْرِ أَوِ الْمَاضِى وَ يَعْمَلُ عَمَلَ مُسَمَّاهُ وَ لاَ يَتَقَدَّمُ مَعْمُولُهُ عَلَيْهِ الأَوَّلُ، نَحْوُ؛ هَا زَيْدًا أَيْ خُذْهُ، وَ رُوَيْدَ زَيْدًا أَيْ اَمْهِلْهُ، وَ هَلُمَّ زَيْدًا أَيْ اَخْضِرْهُ، وَ هَاتِ شَيْئًا أَيْ اَعْطِهِ، وَ حَيَّهَلْ الثَّرِيدَ أَيْ اِيتِهِ، وَ بَلْهُ زَيْدًا أَيْ دَعْهُ، عَلَيْكَ زَيْدًا أَيْ اَلْزِمْهُ وَ دُونَكَ عَمْرًا أَيْ خُذْهُ، وَ تَرَاكِ زَيْدًا أَيْ اُتْرُكْهُ وَ غَيْرِ ذَلِكَ. وَ الثَّانِى نَحْوُ؛ هَيْهَاتَ الْاَمْرُ أَيْ بَعْدَ وَ شَتَّانَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو أَيْ اِفْتَرَقَا وَ سَرْعَانَ زَيْدٌ وَ وَشْكَانَ عَمْرٌو أَيْ قَرُبَا وَ غَيْرِ ذَلِكَ.

فَمِنْهُ o mana-i fiillerdendir; اَسْمَاءُ الْاَفْعَالِ esma ül-efâl (isim fiil)’dir. وَ هُوَ ve o esma ül-efâl, مَا كَانَ بِمَعْنَى الْاَمْرِ emir manasında olan şeydir, أَوِ veya, الْمَاضِى mazi manasında. İsm-i fiiller iki kısımdır. Birincisi emir manasında olan ism-i filler, ikincisi ise mazi manasında olan ism-i fillerdir. Emir manasında olan ism-i fiiller mazi manasında olan ism-i fillerden daha çoktur. Avamil kitabında bir takım örnekler mevcuttur. Avamil derslerinden ism-i fiillere yani manel fiil’e göz atabilirsiniz. Bazı muzari manasında olan ism-i fiiller de vardır ama azdır, onlardan bazıları; أَوَّهُ ism-i fiili أَتَوَجَّعُ “ah sızlanıyorum, acı çekiyorum, sancılanıyorum” manalarındadır. أُفٍّ ism-i fiili أَتَضَجَّرُ “of, canım sıkılıyor, usanıp bıkıyorum” manalarındadır. وَيْ ism-i fiili ise أَعْجَبْتُ “vay, hayret ediyorum” manalarındadır. اَسْمَاءُ الْاَفْعَالِ terkibinin aslı; اَسْمَاءُ مَعَانِى الْاَفْعَالِ “fiillerin manalarının isimleri” şeklindedir. Mesela هَيْهَاتَ “uzak oldu” ism-i fiili söylenildiğinde بَعُدَ “uzak oldu” fiili değil de بَعُدَ fiilinin manası olan “uzak oldu” manası anlaşılır. وَ يَعْمَلُ ism-i fiil amel eder,عَمَلَ مُسَمَّاهُ müsemmasının ameli gibi, kendine isim yapıldığı fiilin ameli gibi, وَ لاَ يَتَقَدَّمُ ve tekaddüm etmez, öne geçmez, مَعْمُولُهُ o ism-i fiilin mamulü, عَلَيْهِ kendi önüne. الأَوَّلُ ism-i fiillerin evveli olan emir manasındaki ism-i fiilin misali; نَحْوُ؛ şöyledir; هَا زَيْدًا “Zeyd’i al” bu terkipteki هَا kelimesi, أَيْ yani, خُذْهُ “onu al” manasındadır. هَا emir manasıdaki ism-i fiillerdendir. وَ ve, رُوَيْدَ زَيْدًا “Zeyd’e mühlet ver” terkibindeki رُوَيْدَ kelimesi emir manasında bir ism-i fiildir ve أَيْ yani, اَمْهِلْهُ “Ona mühlet ver” manasındadır. وَ ve, هَلُمَّ زَيْدًا “Zeyd’i hazır et” terkibindeki هَلُمَّ kelimesi emir manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, اَخْضِرْهُ “Onu hazır et” manasındadır. وَ ve, هَاتِ شَيْئًا “bir şey ver” terkibindeki هَاتِ kelimesi emir manasında bir ism-i fiildir ve أَيْ yani, اَعْطِهِ “Ona bir şey ver” manasındadır. وَ ve, حَيَّهَلْ الثَّرِيدَ “Tirit çorbasına gel” terkibindeki حَيَّهَلْ emir manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, اِيتِهِ “ona (tirit çorbasına) gel” manasındadır. وَ ve, بَلْهَ زَيْدًا “Zeyd’i terk et” terkibindeki بَلْهَ emir manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, دَعْهُ “Onu (Zeyd’i) terk et” manasındadır. عَلَيْكَ زَيْدًا “Zeyd’e lazım ol, ondan ayrılma” terkibindeki عَلَيْكَ emir manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, اَلْزِمْهُ “ona lazım ol, ondan ayrılma” manasındadır. وَ ve, دُونَكَ عَمْرًا “Amr’ı al” terkibindeki دُونَكَ emir manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, خُذْهُ “Onu al” manasındadır. وَ ve, تَرَاكِ زَيْدًا “Zeyd’i terk et” terkibindeki تَرَاكِ emir manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, اُتْرُكْهُ “onu terk et” manasındadır. وَ غَيْرِ ذَلِكَ ve bu sayılanlardan başka bunlara benzeyenler. وَ الثَّانِى ism-i fiillerin ikincisi olan mazi manasındaki ism-i fiilin misali; نَحْوُ؛ şöyledir; هَيْهَاتَ الْاَمْرُ “o iş uzak oldu” terkibindeki هَيْهَاتَ mazi manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, بَعْدَ “uzak oldu” manasındadır. وَ ve, شَتَّانَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو “Zeyd ve Amr birbirlerinden ayrıldılar” terkibindeki شَتَّانَ mazi manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, اِفْتَرَقَا “o ikisi ayrıldı” manasındadır. وَ ve, سَرْعَانَ زَيْدٌ “Zeyd çabuk oldu, yaklaştı” terkibindeki سَرْعَانَ mazi manasında bir ism-i fiildir, وَ ve, وَشْكَانَ عَمْرٌو “Amr çabuk oldu, yaklaştı” terkibindeki وَشْكَانَ mazi manasında bir ism-i fiildir. أَيْ yani, قَرُبَا “o ikisi yakınlaştılar” manasındadır. وَ غَيْرِ ذَلِكَ ve bunlar gibi bir takım mazi manasındaki ism-i fiillerdir.

Metnin Toplu Manası; Esma-i efal mana-i fiillerdendir. Bu mana-i fiiller emir ve mazi manasıda olurlar. Esma ul-efâl müsemmasının ameliyle amel eder ve mamulü kendi üzerine takdim edilemez. Emir ve mazi manasında olan ism-i fiillerin birincisi yani Emir manasındaki ism-i fillere misal tabloda verilmiştir.

Emir manasındaki ism-i fiiller
هَا خُذْ Al!
رُوَيْدَ اَمْهِلْ Mühlet ver
هَلُمَّ اَخْضِرْ hazırla
هَاتِ اَعْطِ ver
حَيَّهَلْ اِيتِ gel
بَلْهَ دَعْ bırak
عَلَيْكَ اَلْزِمْ lazım
دُونَكَ خُذْ Al!
تَرَاكِ اُتْرُكْ Terk et

Emir ve mazi manasında olan ism-i fiillerin ikincisi yani mazi manasındaki ism-i fillere misal tabloda verilmiştir.

Mazi manasındaki ism-i fiiller
هَيْهَاتَ بَعُدَ Uzak oldu
شَتَّانَ اِفْتَرَقَ Ayrıldı
سَرْعَانَ سَرِيعٌ Hızlı oldu
وَشْكَانَ قَرُبَ Yakın oldu

About the author

Metehan Uluocak

4 yıllık sarf nahiv bilgsini temin ettikten sonra, zor olan lafızları kolaylaştırıp ve harekeleyip mübtedi kardeşlerimize sunmak niyetine gark oldum. Bu tevessülüm bana böyle bir site hazırlamayı gerektirdi. Tek derdim, sarf nahiv konularının bilinip kuranın müzakereli okunmasıdır. Tek temennim ise sadece bir kere "Allah razı olsun" cümle-i duaiyyesine mazhar olmaktır. Bu dünyada gerisi teferruattır..

Add Comment

Click here to post a comment