القِسْمُ الأوَّلُ nakıs fiilin iki kısmından 1. Kısmı; مَا öyle bir nakıs fiildir ki; لاَ يَدُلُّ delalet etmez, على مَعْنَى المُقَارَبَةِ mukarebe (yakınlık) manası üzerine delalet etmez, فَهُوَ ve o, yani mukarebe üzerine delalet etmeyen nakıs fiil ki; الشَّايِعُ yaygın (şüyu) olandır, المُتَبَادِرُ ilk anlaşılan, akla gelendir, مِنْ إِطْلاَقِ ıtlak edilmesinden, yani söylenmesinden, الْفِعْلِ النَّاقِصِ nakıs fiilin ıtlakından. نحو gibidir; كَانَ “kane – oldu, -idi, -dir” ve صَارَ “sara – oldu, döndü” ve وَ كَذَا ve bunun gibi, yani bu sara gibidir; آلَ “Âle – döndü” ve رَجَعَ “racea – döndü” ve حَالَ “hale – dönüştü” ve اِسْتَحَالَ “istehale – dönüştü” ve تَحَوَّلَ “ tehavvele – dönüştü” ve إِرْتَدَّ “irtedde – döndü” ve جَاءَ “câe – geldi” ve قَعَدَ “kaâde – oturdu” gibidir. Bu sayılanlar (Âle, Racea, Hale, istehale, tehavvele, irtedde, câe ve kaâde) إِذَا كُنَّ بِمَعْنَى صَارَ sara manasında olduklarında nakıs fiil olurlar. Ve nakıs fiillerin birinci kısmından olan fiillerin devamı, yani o fillerden bazıları da şunlardır; وَ أَصْبَحَ ve esbaha (sabahladı) ve وَ أَمْسَى ve emsa (akşamladı), وَ أَضْحَى ve edha (kuşluk vaktine girdi), وَ ظَلَّ ve zalle (gündüzün tamamına girmek), وَ بَاتَ ve bâte (gece vakti-geceledi), ve وَ آضَ ve Âda (kökü eyzan’dan gelme, döndü), وَ عَادَ ve ‘Ada (döndü), و غَدَا Ğada (sabah yola çıktı) ve وَ رَاحَ ve Raha (akşam yola çıktı) ve وَ مَازَالَ ve maZale (devamlı oldu) ve وَ مَا فَتِئَ ve maFetiye (devamlı oldu), بِفَتْحَ التَّاءِ ta harfinin fethalı olmasıyla ve وَ كَسْرِهَا veya o ta harfinin kesralı olmasıyla. وَ مَا بَرِحَ ve maBeriha (devamlı oldu), وَ مَا أَفْتَئَ ve maEfteye (devamlı oldu), وَ مَا وَنِئَ ve maVeniye veya مَاوَنَى maVena (devamlı oldu), وَ مَا رَامَ (devamlı oldu), كُلّهَا bu sayılanların hepsi; بِمَعْنَى مَازَالَ maZale manasındadır. Ve nakıs fiillerden bir tanesi de وَ مَادَامَ maDame (devam ettiği veya olduğu müddetçe..) ve وَ لَيْسَ ve Leyse (olmadı) gibi fiillerdir.

Metnin Toplu Manası; Nakıs fiillerin birinci kısmı; Mukarebe manası üzerine delalet etmeyen nakıs fiillerdir. Mukarebet manasına delalet etmeyen kısım yaygındır. Nakıs fiilin ıtlakından (söylenmesinden) hemen sonra aklımıza gelir. Yani yaygın olan ve nakıs fiil dediğimizde aklımıza ilk gelen كَانَ  “kâne” ve benzerleri olan (sara, mazale, madame, leyse) nakıs fiillerdir. Mukarebet manasında delalet edenler ise ileride anlatılacaktır.

Ve yine nakıs fiillerdendir; مَا فَتِئَ fiili devamlı oldu demektir. Aynul fiili fethalı olduğu zaman; فَتَأَ – يَفْتَأً şeklinde 3. Babtan gelir. Eğer aynul fiili kesra olursa 4. Babtan فَتِئَ يَفْتَأُ şeklinde gelir.Ve yine nakıs fiillerden bir tanesi de مَازَالَ ‘dir. مَازَالَ devamlı oldu demektir. مَازَالَ nakıs fiili nefy ve nehyden sonra gelerek o işlerin devamlılığını ifade eder. Mesela; مَازَالَ زَيْدٌ ضَاحِكًا “Zeyd gülücü olmaktan zail olmadı, yani zeval görmedi, hala gülüyor” demektir. Misal; مَازَالَ عَمْرٌ أَزْرَقَ العَيْنَيْنِ “Amr mavi gözlü olmaktan zail değildir, yani hep mavi gözlüdür” gibi. Misal; مَازَالَ اللهُ عَلِيمًا “Allah-u teala hep alimdir, bilendir. Ezeli ve ebedi olarak bilicidir” gibi. Nakıs fiil olan زَالَ fiili, 4. Babtan gelen زَالَ – يَزَالُ fiilidir. Birinci babtan gelen زَالَ – يَزُولُ yok olmak, gitmek, dönüşmek manalarında olan lazım tam bir fiildir. 2. Babtan gelen زَالَ – يَزِيلُ ise müteaddi bir tam fiildir ve “ayırmak” manası vardır. Bizim nakıs fiilimiz 4. Babtan gelen زَالَ – يَزَالُ fiilidir, yani “devamlı oldu” demektir. Yukarda nakıs olan زَالَ fiiline misal verildi, şimdi ise 1. ve 2. babtan gelen diğer زَالَ fiillerinin misallerini verelim.