بَابُ الْمُعْتَلاَّتِ mutel fiiller, وَ الْمُضَاعَفِ mudaâf fiiller, وَ الْمَهْمُوزِ؛ ve mehmuz fiiller; اَلْوَاوُ vav harfi, وَ الْيَاءُ ve ya harfi, إِذَا تَحَرَّكَتَا ikisi harekeli olduğunda, وَ انْفَتَحَ ve fethalı olursa, مَا قَبْلَهُمَا kendilerinden önceki harf, قُلِبَتَا o iki vav ve ya harfi kalb olur, döner; اَلِفًا elif harfine döner. نَحْوُ؛ buna misal şöyledir; قَالَ “dedi” ve كَالَ “tarttı” gibidir. مِثَالُهُمَا o ikisinin misali, مِنَ النَّاقِصِ nakıs olan fiilde ise şöyledir; غَزَا “savaştı” ve رَمَى “attı” gibidir. وَ تَقُولُ فِي تَثْنِيَتِهِمَا ve sen غَزَا ve رَمَى fiillerinin tesniyeleri için şöyle dersin; غَزَوَا ve رَمَيَا dersin, فَلاَ تُقْلَبَانِ o iki vav ve ya harfi kalbedilmez, اَلِفًا elif harfine. وَ لاَ تُقْلَبَانِ اَيْضًا aynı şekilde vav ve ya harfleri elif harfine kalbedilmez; فِي جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ cemi müenneste, وَ الْمُوَاجَهَةِ ve muhataba sigalarında, وَ نَفْسِ الْمُتَكَلِّمِ ve nefsi mütekellimde. لِأَنَّ الْوَاوَ السَّاكِنَةَ çünkü sakin olan vav harfi, وَ الْيَاءَ السَّاكِنَةَ ve sakin olan ya harfi, لاَ تُقْلَبَانِ اَلِفًا elif harfine kalbedilemezler. إِلاَّ ancak kalbedilebilirler, فِي مَوْضِعٍ bir yerde, يَكُونُ فِيهِ orada olur, سُكُونُهُمَا o ikisinin sakin olmaları, غَيْرَ اَصْلِىٍّ asli olmayandır, بِأَنْ نُقِلَتْ حَرَكَتُهُمَا o ikisinin harekesinin nakledilmesiyle,إِلَى مَا قَبْلَهُمَا kendilerinden önceki harfe, نَحْوُ misali şöyledir; اَقَامَ “kaldırdı” ve اَبَاعَ “sattırdı” gibi.

Metnin Toplu Manası; Mutel, mudaâf ve mehmuz fiillerin ilal durumlarına gelince; eğer vav ve ya harfi harekeliyse ve kendilerinden önceki harf ise fethalı ise o halde bu vav ve ya harfi elife döner. Buna misal olarak قَالَ ve كَالَ fiilleri verilebilir. Aşağıdaki tabloda ilalin sürecini anlatacağız.

Vav ve ya harfinin nakıs fiildeki elife dönüşünün misali غَزَا ve رَمَى fiilleri gibi fiillerdir.

رَمَى fiilindeki ى harfi a sesi ile mim harfini okutur. lafızda elif yok ama takdiren elif vardır. Bu غَزَا ve رَمَى fiillerinin tesniyeleri için غَزَوَا ve رَمَيَا dersin. Bu tesniyelerde harekeli vav ve ya elife dönmez. Aynı şekilde bu غَزَا ve رَمَى fiillerinin cemi müennesleri ve muhataba ve nefsi mütekellim sigalarında da vav ve ya elif harfine dönmez. Çünkü sakin vav ve sakin ya elife kalb olamazlar.

Açıklamalar; Öncelikle bilmemiz gereken ilal kuralı; vav ve ya harfi harekeli ise (ki bu harekenin ne olduğu önemli değil, fetha, kesra, damme olabilir) ve kendinden önceki harf de fethalı ise bu müteharrik olan vav ve ya harfleri elif harfine kalb olurlar.

Ancak asli olmayan bir sükun ile sakin olan vav ve ya harfi ma kabli harekeli ve kendisi sakin olduğu için elif harfine dönebilir. Buna misal olarak اَقَامَ ve اَبَاعَ fiilleri verilebilir.