وَ تَقُولُ فِي الْاَمْرِ مِنَ الْأَخْذِ وَ الْاَكْلِ وَ الْاَمْرِ؛ şu أَخْذْ ve اَكْلْ ve اَمْرْ mehmuz olan lafızlardan emir sigaları için sırayla خُذْ “al” ve كُلْ “ye” ve مُرْ “emret” dersin. عَلَى غَيْرِ الْقِيَاسِى kıyas olmaksızındır, لِأَنَّ الْهَمْزَةَ çünkü hemze, إِذَا كَانَتْ سَاكِنَةً sakin olursa eğer, وَ مَا قَبْلَهَا هَمْزَةً مُتَحَرِّكَةً ve ma kabli de harekeli bir hemze olursa, يُجْعَلُ kılınır, مِنْ جِنْسِ حَرَكَةِ harekesinin cinsinden, مَا قَبْلَهَا ma kablinin. لَكِنْ lakin bu durumun, يُخَالَفُ hilafınadır, فِي هَذِهِ الْاَمْثِلَةِ şu misallerde, لِكَثْرَةِ الْاِسْتِعْمَالِ çok kullanıldığı için, فِي كَلاَمِ الْعَرَبِ arapların kelamında. وَ بَاقِى تَصْرِيفِ الْمَهْمُوزِ mehmuz fiillerin geriye kalan çekimleri, عَلَى قِيَاسِ الصَّحَيحِ sahih fiillerin kıyası üzeredir, وَ كُلَّمَا وَجَدْتَ فِعْلاً ve ne zaman bir fiil bulursan, غَيْرَ الصَّحِيحِ sahih olmayan yani illetli, فَ o halde, قِسْ kıyas et, هُـ o gayri sahih fiili, عَلَى الصَّحِيحِ sahih olan fiile, فِي جَمِيعِ الْوُجُوهِ bütün vecihlere, ألَّتِى o vecihler ki, ذَكَرْنَاهَا فِي بَابِ الصَّحِيحِ sahih fiiller babında ondan zikrettik, مِنَ التَّصْرِيفِ çekimler konusunda. فَإِنْ şayet, اِقْتَضَى الْقِيَاسُ kıyas gerekirse, إِلَى اِبْدَالِ حَرْفٍ bir harfin ibdaline, değişmesine أَوْ veya, نَقْلٍ bir harekenin nakledilmesine أَوْ veya, اِسْكَانٍ bir harfin sakin kılınmasına, فَ o halde, افْعَلْ yap! إِلاَّ ancak ibdal, nakil ve iskan olmaz ise, صَرِّفِ الْفِعْلَ الْغَيْرَ الصَّحِيحَ gayri sahih bir fiili tasrif etmen, çekmen; كَالصَّحِيحِ sahih fiilmiş gibi olsun, وَ قَدْ يَكُونُ ve bazen olur, فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ bazı mevzularda, yani fiilin bazı şanlarında (o anki hallerinde), لاَ يَتَغَيَّرُ الْمُعْتَلاَّتُ mutel olan fiiller değişmez, فِيهِ o bazı kelimelerde, مَعَ وُجُودِ الْمُقْتَضِى gereklilik mevcut olmakla beraber, نَحْوُ؛ buna misal şöyledir; عَوِرَ “şaşı oldu” ve اعْتَوَرَ “şaşı oldu” ve اسْتَوَى “eşitledi” وَ غَيْرِ ذَلِكَ ve bunlardan başka olan fiiller gibi. فَبَعْضُهَا bu sigaların bazısı, لاَ يَتَغَيَّرُ değişmez, لِصِحَّةِ الْبِنَاءِ binanın sıhhati için, وَ بَعْضُهَا ve sigaların bazısı da, لِعِلَّةِ اُخْرَى başka bir illet için değişmez.

Metnin Toplu Manası; ve اَكْلْ ve اَمْرْ mehmuz olan lafızlardan emir sigaları için sırayla خُذْ ve كُلْ ve مُرْ dersin. Bir kelimede hemze sakin olup ma kabli de harekeli hemzeyse o halde sakin olan hemze ma kablindeki harekeli hemzenin harekesinin cinsine çevrilir, dammeyse vava, fethayla elife, kesreyle ya harfine gibi. Ama bu خُذْ ve كُلْ ve مُرْ fiillerinde bu yoktur. Bu fiillerin muzarileri sırayla يَأْخُذُ ve يَأْكُلُ ve يَأْمُرُ şeklindedir. Son harfleri cezmedip muzaraat harflerini atarsak أْخُذْ ve أْكُلْ ve أْمُرْ kalır. Normalde baştaki harfler sakin olduğu için muzari fiilin aynül fiilinin harekesine sahip bir vasıl hemzesi getirmemiz gerekir, onu da getirirsek fiillerimiz sırayla اُأْخُذْ ve اُأْكُلْ ve اُأْمُرْ olur. Yukarıda ne dedik; hemze sakin ise ve ma kabli de harekeli ise ki misallerimizdekiler gibi, o halde sakin hemze ma kablinin harekesinin cinsine döner ve fiillerimiz sırayla اُؤْخُذْ ve اُؤْكُلْ ve اُؤْمُرْ olurlar. Tabi bu fiillerin üçü de arap dilinde çok kullanıldığından sakin hemzeler hazfedildi ve hemze-i vasıla da ihtiyaç kalmadı ve fiillerimiz خُذْ ve كُلْ ve مُرْ olarak son şekillerini aldılar. Mehmuz fiillerin geri kalanları ise sahih fiillerin tasrifi gibidir. Ne zaman gayrı sahih bir fiil bulursan bütün vecihlerini sahih üzerine kıyas et ki o çekimleri tasrif konusunda sahih fiillerde zikrettik. Lakin ibdal, nakil ve iskan gerektiren kaide var ise önce o kaideyi yerine getir sonra tasrifini yap. Şayet ibdali, nakili ve iskanı gerektiren kaide yok ise gayrı sahih fiili sahih gibi tasrif et.

Bazı kelimelerde ilali gerektiren kaide olmakla beraber, bir nedenden dolayı mutel fiillerde ilal işlemi yapılmaz. Misal; عَوِرَ ve اِعْتَوَرَ ve اِسْتَوَى fiillerinde olduğu gibi. Bu kelimelerin bazısı binanın sıhhati için değişmez ve bazısı da başka bir illetten dolayıdır, başka illetten olan fiil için اِسْتَوَى fiilini ele alacak olursa; fiildeki vav harekeli ve ma kabli sahih bir fethalı harf olduğu için normalde elife dönmesi lazım, döndürelim; اِسْتَاى olacak, zaten sondaki elif-i maksura ى şeklinde aslı اِسْتَاا olur, iki elif iltika-i sakineyn yaptı o halde sakin olanı hazfedeceğiz geriye اِسْتَا kalacak ve iki ilal geçirmiş bir fiil olacak. İşte böyle daha evvelki illetten dolayı değişme olmaz.

وَ أَمَّا الْمُهْمُوزُ؛ mehmuz fiillere gelince; فَإِنْ كَانَتِ الْهَمْزُةُ سَاكِنَةً şayet hemze sakin olursa, يَجُوزُ تَرْكُهَا عَلَى حَالِهَا o hemzeyi hali üzere terk etmek caizdir, وَ يَجُوزُ قَلْبُهَا ve o hemzeyi kalb etmek caizdir, فَإِنْ كَانَ مَا قَبْلَهَا مُفْتُوحًا eğer ma kabli fethalıysa, قُلِبَتْ اَلِفًا o hemze elife kalbedilir, وَ إِنْ كَانَ مَكْسُورًا eğer o hemzeni ma kabli kesreliyse قُلِبَتْ يَاءً hemze ya harfine kalbedilir, وَ إِنْ كَانَ مَضْمُومًا eğer dammeliyse قُلِبَتْ وَاوًا vav harfine kalbedilir. نَحْوُ؛ bunlara misaller şöyledir; elife misal يَاكُلُ ve vav misal يُومِنُ ve ya ya misal اِيذَنْ gibidir. Bu اِيذَنْ emir fiili مِنْ اَذِنَ ezine fiilinden gelir. وَ إِنْ كَانَتِ الْهَمْزَةُ مُتَحَرِّكَةً eğer hemze harekeliyse فَإِنْ كَانَ مَا قَبْلَهَا حَرْفًا مُتَحَرِّكًا ma kabli de harekeli bir harf ise, لاَ تَتَغَيَّرُ الْهَمْزَةُ hemze değişmez, كَالصَّحَيحِ sahih fiillerde olduğu gibi, نَحْوُ misali şöyledir; قَرَأَ “okudu” gibi. وَ إِنْ كَانَ مَا قَبْلَهَا حَرْفًا سَاكِنًا eğer hemze harekeli ve ma kabli ise sakin ise يَجُوزُ تَرْكُهَا عَلَى حَالِهَا hemzeyi kendi hali üzere bırakmak caizdir, وَ يَجُوزُ نَقْلُ حَرَكَتِهَا إِلَى مَا قَبْلَهَا harekesini ma kabline nakletmek te caizdir, مِثَالُهُ onun misali; قَوْلُهُ تَعَالَى şu kavli şerifte olduğu gibidir; وَ سِلِ الْقَرْيَةَ “şehir halkına sor” Yusuf suresi 82. Ayet-i şerifesi. وَ الْاَصْلُ؛ bu ifadenin aslı وَ اسْئَلِ الْقَرْيَةَ şeklindedir, bazen وَ اسْأَلِ الْقَرْيَةَ şeklinde de yazabiliriz, فَنُقِلَتْ حَرَكَةُ الْهَمْزَةِ hemzenin harekesi nakledildi إِلَى السِّينِ، sin harfine, فَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ لِسُكُونِهَا hemze sakin kaldığı için hazfedildi, وَ سُكُونِ اللاَّمِ بَعْدَهَا son olarak lam sakin kaldı, وَ قَدْ قُرِئَ ve bu lafız okundu, بِاِثْبَاتِ الْهَمْزَةِ hemzenin ispatıyla, وَ تَرْكِهَا Ve hemzenin terkiyle okundu.  

Metnin Toplu Manası; Mehmuz fiillere gelince, eğer hemze sakinse kendi hali üzere terk edilmesi veya ma kabli fethalıysa elife, kesreliyse ya harfine, dammeliyse vav harfine kalb edilmesi caizdir. Buna misal olarak يَاكُلُ fiilidir, aslı يَأْكُلُ şeklindedir ve sakin hemze ma kabli fethalı diye elife kalbedilmiştir ve daha يُومِنُ fiilidir, aslı يُؤْمِنُ şeklindedir ve sakin hemze ma kabli dammeli diye vava kalbedilmiştir ve daha اِيذَنْ emir fiili, aslı اِئْذَنْ şeklindedir ve sakin hemze ma kabli kesreli diye ya harfine kalbedilmiştir. Şayet hemze ve ma kabli harekeliyse sahih fiillerde olduğu gibi hemze hiç değişmez, misal; قَرَأَ veya بَدَأَ gibi. Şayet hemze harekeli ve ma kabli de sakin bir harf ise hemzenin hali üzerine terk edilmesi veya hemzenin harekesinin ma kabline nakledilmesi caizdir, buna misali; وَ سِلِ الْقَرْيَةَ ayetinde olduğu gibidir, aslı وَ اسْئَلِ الْقَرْيَةَ şeklindedir. Görüldüğü gibi hemze harekeli, ma kabli sakin olduğu için hemzenin harekesini ma kabline verebilme durumumuz vardır. Burada hemzenin harekesi sin harfine nakledildi, sakin kalan hemze hazfedildi ve lam sakin kaldı. Dolayısıyla hemze harekeli ve ma kabli de sakin bir harf ise hemzenin isbatıyla yani yazılmasıyla veya terk edilmesi yani hazfedilmesiyle okunur. اِسْئَلْ veya سِلْ gibi.

وَ تَقُولُ فِي الْاَمْرِ mudaâf olan emir fiilleri için dersin, مِنْ يَفْعُلُ yani feale yefulu babından (sülasi mücerredlerin 1. Babı) olan emir fiilleri için, بِضَمِّ الْعَيْنِ bu yefulu aynül fiilin dammesiyledir. Misal; مُدُّ “uzat” gibi. Bu fiilin mazisi مَدَّ ve muzarisi يَمُدُّ idi. بِضَمِّ الدَّالِ bu مُدُّ emir fiilinin dal harfi dammelidir. Bu emir fiili aynı zamanda مُدَّ olarak بِفَتْحِهَا aynül fiilin fethalı olmasıyla da gelebilir ve مُدِّ olarak da بِكَسْرِهَا aynül fiilin kesresiyle de gelebilir. وَ الْمِيمُ مَضْمُومَةٌ فِي الثَّلاَثِ bu sayılan üç vecihte de mim harfi dammelidir. وَ يَجُوزُ ve mazisi مَدَّ ve muzarisi يَمُدُّ olan mudaâf fiilin emir sigası اُمْدُدْ şeklinde de olabilir, بِالْاِظْهَارِ idgamı izhar etmekle beraber. Çünkü muzari يَمُدُّ fiilinin aslı يَمْدُدُ şeklinde, sonu cezimleyip muzaraat harfini atarsak مْدُدْ kalır ve başa vasıl hemzesi gereklidir. Aynül fiili dammeli olduğu için dammeli bir vasıl hemzesi başa gelir ve اُمْدُدْ diye idgamsız okuyabiliriz. اُمْدُدْ kelimesini de idgama sokarsak, aynı cinsten iki harf bir araya geldiğinde ve birincisi (aynül fiil) harekeli, ikincisi (lamul fiil) vakıf alameti (burada emir fiili cezm alametidir) olmak üzere sakin ise birinci harf ikinci harfe idgamı caizdir. Bu durumda iki dal harfini sakin kılmak için birinci dalın harekesi ma kablindeki mim harfine aktarılır ve fiil اُمُدْدْ olur. Kafadan hemze-i vasıla ihtiyaç olmadı ve direkt hazfettik ve fiil مُدْدْ oldu, idgam yaptık مُدّ oldu. Şimdi sıra geldi harekeye; aynül fiil dammeli olduğu için مُدُّ diyebiliriz, fetha hafif diye مُدَّ diyebiliriz, emir fiili olduğu için sakin olmalı ve sakinlik için alamet kesredir deyip مُدِّ yapabiliriz. وَ تَقُولُ مِنْ يَفْعِلُ ve yine mudaâf ama yefilu babından emir fiili için, بِكَسْرِ الْعَيْنِ bu babın aynül fiili kesrelidir, فِرِّ “kaç, firar et” dersin. بِالْكَسْرِ kesreyle, فِرَّ diyebilirsin بِالْفَتْحِ fetha ile, وَ الْفَاءُ مَكْسُورَةٌ فِيهِمَا bu iki vecihte de fa harfi kesrelidir. وَ يَجُوزُ ve bu فِرِّ ve فِرَّ gibi emir fiilini اِفْرِرْ diye بِالْاِظْهَارِ açıktan idgamsız okumak ta caizdir. Bu يَفْعِلُ muzari fiilinin mazisi فَعَلَ veya فَعِلَ olabilir. فِرِّ veya فِرَّ lafızlarının aslı اِفْرِرْ şeklindedir. Çünkü fiilimizin muzarisi يَفْرِرُ şeklindedir. Sonu cezimleyip muzaraat harfini atarsak geriye فْرِرْ kalır. Aynül fiili kesreli olduğundan başa meksur bir vasıl hemzesi gereklidir ve fiilimiz اِفْرِرْ olur. Bu zahir olan اِفْرِرْ lafzına idgam yaparsak; aynı cinsten iki harf (ra harfleri) bir araya gelmişler ve birincisi harekeli, ikincisi vakıf nedeniyle sakin, dolayısıyla idgam caizdir yapılabilir. Ra harfinin kesresi baştaki fa harfine nakledilir ve fiilimiz اِفِرْرْ olur. Faul fiil harekeli olduğundan vasıl hemzesine ihtiyaç kalmaz ve hazfedilir, فِرْرْ kalır, idgam yaparız فِرّ kalır. Aynül fiil kesreli olduğu için فِرِّ denilebilir, hafif diye fethayla فِرَّ denilir, vakıf alameti sakindir o yüzden kesreleyelim de diyebiliriz, yine فِرِّ demiş oluruz. وَ تَقُولُ مِنْ يَفْعَلُ بِفَتْحِ الْعَيْنِ ve aynül fiili fethalı olan يَفْعَلُ muzari fiilinden mudaâf bir emir fiili yapımı için عَضَّ “ısır” بِالْفَتْحِ fethalı ile, dersin. Muzari يَفْعَلُ ise mazisi فَعَلَ veya فَعِلَ vezinlerinde olabilir. وَ عَضِّ بِالْكَسْرِ kesre ile عَضِّ dersin, وَ الْعَيْنُ مَفْتُوحَةٌ فِيهِمَا bu ikisinde de ayn harfi meftuhtur. وَ يَجُوزُ ve اِعْضَضْ diye بِالْاِظْهَارِ izhar etmek idgamsız okuman caizdir. عَضَّ veya عَضِّ fiilinin aslı اِعْضَضْ şeklindedir. Bu fiil يَعْضِضُ muzari fiilinden elde edilmiştir. Sonu cezimleyip muzaraat harfini atınca عْضِضْ kalır geriye ve meksur vasıl hemzesi gelir اِعْضَضْ olur. اِعْضَضْ mudaâf emir fiilinde iki dad harfi yanyandır ve birisi harekeli diğer vakıf alameti nedeniyle sakin, haliyle idgam caizdir. İki dad sakin kalsın için birinci dad harfinin harekesi baştaki ayn harfine geçer ve vasıl hemzesine gerek kalmaz عِضْضْ olur ve عِضّ kalır geriye. Aynül fiil fethalı ve en hafif hareke fetha diye عَضَّ ve vakf nedeniyle sakin olması ve buna binaen kesreli olması nedeniyle عِضِّ denilebilir. وَ تَقُولُ مِنْ اَفْعَلَ يُفْعِلُ ve efale-yüfilü yani اِفْعَالْ babından mudaâf fiil gelirse ki mevzun olarak mazisi اَحَبَّ ve muzarisi يُحِبُّ şeklinde olan fiillerden emire gelmeden önce, وَ الْاَصْلُ mazisi اَحَبَّ ve muzarisi يُحِبُّ şeklinde olan fiillerin asılları mazide اَحْبَبَ ve muzaride يُحْبِبُ şeklindedir. Mazi fiili için; فَنُقِلَتْ حَرَكَةُ الْبَاءِ ba harfinin harekesi nakledildi, إِلَى الْحَاءِ ha harfine ve fiil اَحَبْبَ oldu, وَ اُدْغِمَتِ الْبَاءُ فِي الْبَاءِ ve sakin kalan ba harfi diğer sakin olan ba harfine idgam edildi ve fiil اَحَبَّ oldu. وَ تَقُولُ فِي الْاَمْرِ اَحِبَّ وَ اَحْبِبْ ve mazisi اَحَبَّ ve muzarisi يُحِبُّ fiilin emir fiiline gelince اَحِبَّ dersin veya اَحْبِبْ dersin, بِالْاِدْغَامِ وَ الْاِظْهَارِ idgamlı veya izhar ederek idgamsız olarak. وَ كُلِّمَا ve her ne zaman, اَدْغَمْتَ حَرْفًا bir harf idgam edersen, بَدَلَهُ onu değiştir, o idgam edilen harfi değiştir, تَشْدِيدًا şeddeleyerek. Yani idgam ettiğin harfin yerine şedde getir.

Metnin Toplu Manası; يَفْعُلُ vezninden gelen يَمْدُدُ mudaâf fiilin emir fiili için مُدَّ veya مُدُّ veya مُدِّ dersin. Bu üç vecihte de mim harfi dammelidir. Emir fiilini izhar ederek اُمْدُدْ demek te caizdir. يَفْعِلُ vezninden gelen يَفْرِرُ mudaâf fiilin emir fiili için فِرِّ veya فِرَّ dersin. İki vecihte de fa harfi kesrelidir. Emir fiilini izhar ederek اِفْرِرْ demek te caizdir. يَفْعَلُ vezninden gelen يَمْدُدُ mudaâf fiilin emir fiili için عَضَّ veya عَضِّ dersin. Bu iki vecihte de ayn harfi fethalıdır. Emir fiilini izhar ederek اِعْضَضْ demek te caizdir. Sülasi mezid rübai olan اِفْعَالْ babından mazisi اَحَبَّ ve muzarisi يُحِبُّ olan mevzunların asılları mazide اَحْبَبَ ve muzaride يُحْبِبُ şeklindedir. Burada ba harfinin harekesi ha harfine geçer ve ba harfleri idgama girer ve fiill اَحَبَّ olur. Bu fiilin emirine idgamlı olarak اَحِبَّ ve idgamı açarak اَحْبِبْ dersin.

Her ne zaman bir harfi başka bir harfe idgam edersen o halde idgam ettiğin harfin yerine şedde dahil edersin.

وَ أَمَّا الْمُضَاعَفُ mudaâf (tad’if harfli yani şeddeli fiiller) fiillerine gelince; إِذَا كَانَ عَيْنُ فِعْلِهِ سَاكِنَةً aynül fiili sakin olduğunda, وَ لاَمُهُ مُتَحَرِّكَةً ve lamul fiili harekeli olduğunda, أَوْ veya, كِلْتَهُمَا her ikisi yani aynül fiil ve lamul fiil olursa, مُتَحَرِّكَتَيْنِ müteharrik olursa, فَالْاِدْغَامُ böylece idgam, فِيهِ onda, öyle bir fiilde, لاَزِمٌ lazımdır. نَحْوُ؛ misali şöyledir; mazisi مَدَّ “uzattı” ve muzarisi يَمُدُّ gibidir. وَ الْاَصْلُ؛ bu fiillerin asılları; mazisi مَدَدَ ve muzarisi يَمْدُدُ gibidir. فَنُقِلَتْ حَرَكَةُ الدَّالِ الْاُولَى birinci dal harfinin harekesi nakledildi, فِي الْمُسْتَقْبَلِ muzari fiilde, إِلَى الْمِيمِ mim harfine, فَبَقِيَتْ سَاكِنَةً sonra birinci dal harfi sakin kalır, يَمُدْدُ olur, فَاُدْغِمَتِ الدَّالُ الْاُولَى sakin kalan birinci dal idgam edilir, فِي الثَّانِيَةِ ikinci dammeli dal harfine, فَصَارَ böylece fiil يَمُدُّ şeklinde döner. وَ إِنْ كَانَ عَيْنُ فِعْلِهِ مُتَحَرِّكَةً eğer mudaâf fiilin aynül fiili harekeli ise, وَ لاَمُهُ سَاكِنَةً ve lamul fiili sakin ise, فَالْاِظْهَارُ o sakin olan lamul fiili izhar etmek, açığa çıkarmak; لاَزِمٌ lazımdır. نَحْوُ؛ misali şöyledir; مَدَدْنَ “o kadınlar medet etti” وَ إِنْ كَانَتَا سَاكِنَتَيْنِ eğer aynül fiil ve lamul fiil sakin olurlarsa, فَحُرِّكَةُ الثَّانِيَةُ ikinci olan yani lamul fiil harekelenir, وَ اُدْغِمَتِ الْاُولَى فِيهَا ve birinci sakin olan aynül fiilde ikinci harekeli harfe idgam edilir. نَحْوُ misali şöyledir; لَمْ يَمُدُّ “uzatmadı” gibidir. وَ الْاَصْلُ؛ bu fiilin aslı لَمْ يَمْدُدْ şeklindedir. فَنُقِلَتْ حَرَكَةُ الدَّالُ الْاُولَى birinci dal harfinin (aynül fiil) harekesi nakledildi, إِلَى الْمِيمِ mim harfine nakledildi ve fiil لَمْ يَمُدْدْ olur, فَبَقِيَتَا سَاكِنَتَيْنِ sonra iki sakin dal harfi yan yana kalırlar, فَحُرِّكَةُ الثَّانِيَةُ ve ikinci dal (lamul fiil) harekelenir ve fiil لَمْ يَمُدْدُ olur, وَ اُدْغِمَتِ الْاُولَى ve birinci sakin dal (aynül fiil) idgam edilir, فِي الثَّانِيَةِ ikinci harekeli dal (lamul fiil) harfine idgam edilir, ثُمَّ sonra, فُتِحَتِ الدَّالُ الثَّانِيَةُ ikinci lamul fiil olan dal fethalanır, لِأَنَّ الْفَتْحَةَ çünkü fetha harekesi, اَخَفُّ الْحَرَكَاتِ harekelerin en hafifidir, وَ يَجُوزُ ve caizdir, تَحْرِيكُهَا onun yani ikinci olan (lamul fiil) dal harfinin harekelenmesi, بِالضَّمِّ damme ile, تَبْعًا tabi olması içindir, لِلْعَيْنِ aynül fiile, وَ الْكَسْرِ ve ikinci olan (lamul fiil) dal harfinin kesrelenmesi de caizdir, لِأَنَّ السَّاكِنَ çünkü sakin harf, إِذَا حُرِّكَ harekelendiğinde,حُرِّكَ بِالْكَسْرِ kesre ile harekelenir, كَمَا يُذْكَرُ zikredildiği gibi, فِي الْاَمْرِ وَ النَّهْىِ emir ve nehy fiillerinde.

Metnin Toplu Manası; Mudaâf olan fiile gelince, aynül fiili sakin ve lamul fiili harekeli olduğunda veya her ikisi de harekeli olduğunda birinci harfi (aynül fiili) ikinci harfe (lamul fiile) idgam etmek vaciptir, lazımdır. Böyle bir idgama vacip idgam denilir. Kesinlikle idgam yapılmalıdır. Misal; mazisi مَدَّ ve muzarisi يَمُدُّ olan mudaâf fiil gibi. Bu fiillerin asılları mazisi مَدَدَ ve muzarisi يَمْدُدُ gibidir. Fiil-i muzari olan يَمْدُدُ fiilindeki birinci dal (aynül fiil) harfinin harekesi mim harfine nakledildi ve fiil يَمُدْدُ oldu. Birinci dal harfi (aynül fiil) sakin olarak kaldı ve dammeli olan ikinci dal (lamul fiil) harfine idgam edildi ve fiil يَمُدُّ oldu. Eğer mudaâf fiilin aynül fiili harekeli olup, lamul fiili sakin olursa oradaki idgama mümteni idgam deriz ve idgam yapılması caiz değildir. Özellikle sakin olan lamul fiili izhar etmek gerekmektedir. Misal; مَدَدْنَ gibi. Eğer mudaâf fiilin aynül fiili ve lamul fiili sakin olursa, ikinci harf yani lamul fiili harekelenir ve sonra birinci harf olan aynül fiil ikinci harf olan lamul fiile idgam edilir, misali; لَمْ يَمُدُّ veya لَمْ يَمُدَّ veya لَمْ يَمُدِّ gibidir. Bu üç harekeyi de kabul eden fiilin aslı لَمْ يَمْدُدْ şeklindedir. Evvela bilmemiz gereken muzari fiilin başında bir cezm edici لَمْ edatı var, لَمْ يَمْدُدْ fiilinde olduğu gibi doğal olarak cezm edilmiş, normalde aynül fiil harekeli, lamul fiil sakin iken idgam mümtenidir ama burada lamul fiilin sakin oluşu arızidir, sonradandır, aslen değildir مَدَدْنَ gibi. Haliyle idgam yapılacaktır. Birinci dal harfi olan aynül fiilin dammesi idgam olabilsin için mim harfine nakledilir ve fiil لَمْ يَمُدْدْ olur. Sonra iki tane sakin dal harfi yani aynül fiil ve lamul fiil iltika-i sakineyn oluşturdurlar. Bunu def etmek için lamul fiil olan ikinci dal harfi harekelendi ve sakin kalan birinci dal olan aynül fiil ise harekelenen ikinci dal harfine yani lamul fiile idgam edildi ve fiil لَمْ يَمُدّ oldu. Ama Harekelenen ikinci dal olan lamul fiile ne harekesi vereceğiz? Bu harekelenmede fetha ehaffül harekat olduğu için tercih edildi ve fiili لَمْ يَمُدَّ şeklinde okuyabiliriz. Yada fiilin aynül fiile tabi olması için dammeleyebiliriz ve fiili لَمْ يَمُدُّ diye okuyabiliriz. Cezm edici edat var diye sonu sakin olacak diye kesreleyebiliriz, çünkü sakin harf harekelenince kesre ile harekelenir emir ve nehy fiillerinde zikredildiği gibi, o halde fiili لَمْ يَمُدِّ diye de okuyabiliriz.

وَ أَمَّا اللَّفِيفُ الْمَفْرُوقُ lefif ül-mefuk’a gelince; فَ o halde, حُكْمُ فِاءِ فِعْلِهِ lefif ül-mefuk fiilin faul fiilinin hükmü, كَ gibi, حُكْمِ فَاءِ فْعِلِ الْمُعْتَلِّ mutel fiilin faul fiilinin hükmü gibidir, وَ حُكْمُ لاَمِ فِعْلِهِ ve lefif ül-mefuk fiilin lamul fiilinin hükmü; كَ gibi, حُكْمِ لاَمِ فِعْلِ النَّاقِصِ nakıs fiilin lamul fiilinin hükmü gibidir, نَحْوُ؛ misali şöyledir; mazide وَقَى ve muzaride يَقِى olan fiil gibi. وَ تَقُولُ فِي الْاَمْرِ؛ bu mazisi وَقَى olan fiilin emir fiili için قِهْ dersin. فَحُذِفَتْ فَاءُ فِعْلِهِ bu وَقَى fiilinin faul fiili hazfedilir, كَالْمُعْتَلِّ mutel fiil gibi olduğu için, وَ حُذِفَتْ لاَمُ فِعْلِهِ ve وَقَى fiilinin lamul fiili hazfedilir, فِي الْجَزْمِ cezm olması durumunda, كَالنَّاقِصِ nakıs fiil gibi, فَبَقِيَتِ الْقَافُ مَكْسُورَةً geriye kesreli kaf harfi kalır, وَ زَيدَتِ الْهَاءُ o kalan kaf harfine هـ harfi ziyade edilir, عِنْدَ الْوَقْفِ فِي الْوَاحِدِ الْمُذَكَّرِ müfred müzekker için vakıf haletinde. وَ تَقُولُ فِي التَّثْنِيَةِ؛ ve قِهْ olan emir fiilinin tesniyesi için قِيَا dersin, وَ فِي الْجَمْعِ؛ ve cemisi için قُوا dersin, وَ فِي الْوَاحِدَةِ الْحَاضِرَةِ ve müfred müennes muhataba için قِى dersin, وَ فِي الْجَمْعِ الْمُؤَنَّثِ ve cemi müennes için قِينَ dersin.

Metnin Toplu Manası; Lefif ül-Mefruk fiilin faul fiilinin hükmü mutel fiilin faul fiili gibi ve lamul fiilinin hükmü ise nakıs fiilin lamul fiilinin hükmü gibidir. Misali mazide وَقَى ve muzaride يَقِى olan fiil gibidir. Bu وَقَى fiilinin müfred müzekker için emiri için قِهْ dersin. Mutele benzediğinden faul fiil, nakısa benzediğinden lamul fiil hazfedilir ve geriye meksur قِ kalır. Bundan sonra vakıf haletinde olmasından ötürü bir هْـ harfi ziyade edilmiştir. Bunun tesniyesi için قِيَا ve cemisi için قُوا ve müfred müennes muhatabası için قِى ve cemi müennesi için قِينَ dersin.

وَ أَمَّا اللَّفَيفُ الْمَقْرُونُ lefif-ül makrun’a gelince, فَ bu halde, حُكْمُ عَيْنُ فِعْلِهِ o lefif-ül makrun olan fiilin aynül fiilinin hükmü;  كَ gibidir, حُكْمِ الصَّحِيحِ sahih fiilin hükmü gibidir, لاَ يَتَغَيَّرُ değişmez, yani ilal yapılmaz, نَحْوُ؛ lefif-ül makrun fiile misal; طَوَى “dürdü” fiili gibidir. وَ حُكْمُ لاَمِ فِعْلِهِ ve lefif-ül makrun fiilin lamul fiilinin hükmü ise, كَ gibidir, حُكْمِ لاَمِ فِعْلِ النَّاقِصِ nakıs fiilin lamum fiilinin hükmü gibidir, مِثْلُ gibi, mazide رَوَى ve muzaride يَرْوِى nakıs fiili gibi, فِي الْاَمْرِ مِنْهُ ve o nakıs fiilden olan emir fiili اِرْوِ ve بِحَذْفِ لاَمِ الْفِعْلِ emir fiilleri sakin olduğundan sondaki ya harfi düşer yani lamul fiili hazf edilir.

Metnin Toplu Manası; Lefif ül-makrun fiilerdeki aynül fiilin hükmü sahih fiildeki gibidir. Misalen ecvef gibi değişmez. Misali طَوَى fiili gibidir. Lamul fiilinin hükmü ise nakıs fiillerderi gibidir. Misal mazide رَوَى ve muzaride يَرْوِى gibi. Bu fiilin emir sigası lamul fiilinin hazfiyle اِرْوِ şeklindedir. رَمَى ve  يَرْمِى fiilleri gibi düşünürsek emiri اِرْمِ şeklinde gelir.

وَ أَمَّا الْمُعْتَلُّ ve mutel fiile gelince, الْمِثَالُ faul fiili vav veya ya olan misal fiil; فَتَسْقُطٌ فَاءُ فِعْلِهِ faul fiili düşer, فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَ الْاَمْرِ وَ النَّهْىِ الْمَعْرُوفَاتِ malum emir, nehy ve muzari fiillerde, إِذَا كَانَ فَاؤُهُ وَاوًا eğer misal fiilin faul fiili vav olursa, مِنْ ثَلاَثَةِ اَبْوَابٍ şu üç babdan; birinci bab mazide فَعَلَ ve muzaride يَفْعِلُ vezninde olan, بِفَتْحِ الْعَيْنِ فِي الْمَاضِى وَ كَسْرِهَا فِي الْغَابِرِ aynül fiili mazide fethalı ve muzaride kesrelidir, نَحْوُ؛ misali şöyledir; mazi وَعَدَ ve muzari يَعِدُ gibi. İkinci bab mazide فَعَلَ ve muzaride يَفْعَلُ vezninde olan, بِفَتْحِ الْعَيْنِ فِي الْمَاضِى وَ الْغَابِرِ mazide ve muzaride aynül fiili fethalıdır, نَحْوُ misali şöyledir; mazide وَهَبَ ve muzaride يَهَبُ gibi. Üçüncü bab mazide فَعِلَ ve muzaride يَفْعِلُ vezninde olan, بِكَسْرِ الْعَيْنِ فِي الْمَاضِى وَ الْغَابِرِ mazide ve muzaride aynül fiili kesrelidir, نَحْوُ misali şöyledir; mazisi وَرِثَ ve muzarisi يَرِثُ gibi. وَ قَدْ تَسْقُطُ الْوَاوُ vav harfi düşer, مِنْ بَابِ فَعِلَ يَفْعَلُ mazisi فَعِلَ ve muzarisi يَفْعَلُ olan babta. بِكَسْرِ الْعَيْنِ فِي الْمَاضِى mazisi kesreyle, وَ فَتْحِهَا فِي الْغَابِرِ muzaride fethayladır, مِنْ لَفْظَيْنِ iki lafızdan düşer, نَحْوُ misali şöyledir; mazide وَطِأَ ve muzaride يَطَأُ gibi ve mazide وَسِعَ ve muzaride يَسَعُ gibi.

Metnin Toplu Manası; Misal mutel fiillerde malum olan emir, nehy ve muzari fiillerin faul fiili vav ise o faul fiil olan vav harfi şu 3 babta düşer. 1. Mazide فَعَلَ ve muzaride يَفْعِلُ vezninde olan babta, misali; mazi وَعَدَ ve muzari يَعِدُ gibidir. 2. Mazide فَعَلَ ve muzaride يَفْعَلُ vezninde olan babta, misali; mazide وَهَبَ ve muzaride يَهَبُ gibi. 3. Mazide فَعِلَ ve muzaride يَفْعِلُ vezninde olan babta, misali; mazisi وَرِثَ ve muzarisi يَرِثُ gibi. Mazisi فَعِلَ ve muzarisi يَفْعَلُ olan babtan eğer faul fiili vav ise o vav şu iki lafızlarından düşer, onlar; mazide وَطِأَ ve muzaride يَطَأُ gibi ve mazide وَسِعَ ve muzaride يَسَعُ gibi.

وَ تَقُولُ فِي اَمْرَ الْغَائِبِ مِنَ الْاَجْوَفِ ecvef olan bir fiilden emri gaib için لِيَقُلْ “okusun” dersin.  وَ الْاَصْلُ؛ ve bu لِيَقُلْ fiilinin aslı لِيَقُولْ şeklindedir. وَ فِي الْمَخَاطَبِ ve ecvef fiili olan ve muhatab olan emir fiilleri için قُلْ “oku” dersin. وَ الْاَصْلُ ve bu قُلْ emri hazırının aslı; اُقْوُلْ şeklindedir. Bu اُقْوُلْ fiilinde, فَنُقِلَتْ حَرَكَةُ الْوَاوِ إِلَى الْقَافِ illetli harf harekeli ve ma kabli sahih ve sakin olduğu için vav harfinin harekesi kaf harfine nakledildi, وَ حُذِفَتِ الْوَاوُ لِسُكُونِهَا ve vav sakin kaldığı için hazfedildi, وَ سُكُونِ اللاَّمِ ve lam harfi de sakin olduğu için. Yani sonradan sakin olan vav ile aslen sakin olan lam iltika-i sakineyn oluşturdu ve fiilin asli lam harfi hazfedilemeyeceği için illetli sakin vav hazfedilmiştir. وَ حُذِفَتِ الْهَمْزَةُ بِحَرَكَةِ الْقَافِ ve kaf harfinin harekesi nedeniyle baştaki hemze hazfedildi. وَ تَقُولُ فِي التَّثْنِيَةِ؛ ve ecvef olan tesniye emir fiilleri için قُولاَ dersin. فَعَادَ الْوَاوُ bir önceki قُلْ emri hazırındaki hazfedilen vav harfi geri döndü, بِحَرَكَةِ اللاَّمِ lam harfinin harekesiyle. وَ تَقُولُ فِي اَمْرِ النَّاقِصِ ve nakıs fiillerde emri gaib için لِيَغْزُ “gaza etsin” ve لِيَرْمِ “atsın” dersin. وَ فِي اَمْرِ الْمُخَاطَبِ ve nakıs emri hazır için اُغْزُ “gaza et” ve اِرْمِ “at” dersin, بِحَذْفِ الْوَاوِ وَ الْيَاءِ vav ve ya harflerinin hazfiyledir. Bildiğiniz gibi emir fiillerinin sonu sakin kılınır, burada ise ya ve vav o sakinlikten dolayı hazfedilir. لِأَنَّ جَزْمَ النَّاقِصِ çünkü nakıs olan fiil cezm olması وَ وَقْفَهُ e vakfı yani cezimle durması, سُقُوطِ لاَمِ فِعْلِهِ lamul fiilinin düşmesi, وَ فِي النَّاقِصِ الْوَاوِىِّ nakıs-ı vavi fiillerde تُقْلَبُ الْوَاوُ يَاءً vav harfi ya harfine kalbolur, فِي الْمُسْتَقْبَلِ وَ الْاَمْرِ وَ النَّهْىِ الْمَجْهُولاَتِ meçhul olan emir, nehiy ve müstakbel fiillerde, لِأَنَّهُنَّ çünkü emir, nehiy ve muzari fiiller, فَرْعُ الْمَاضِى mazi fiilin fer’idirler, yani ondan müştaktırlar. Bazı alimler bu fiillerin masdardan müştak olduğunu söyler. وَ فِي الْمَاضِى الْمَجْهُولِ ve meçhul mazi fiilde ise, يَصِيرُ الْوَاوُ يَاءً vav ya harfine döner, لِتَطَرُّفِهَا vav harfi tatarruf ettiği için, kelimenin sonunda olduğu için, وَ انْكِسَارِ مَا قَبْلَهَا ve ma kabli kesrelendiği için, نَحْوُ؛ misali şöyledir; غُزِىَ “gaza edildi” gibi, وَ الْاَصْلُ ve aslı غُزِوَ şeklindedir.

Metnin Toplu Manası; قَالَ fiili üzerinden, ecvef fiilin emri gaibi için لِيَقُلْ dersin ve bu لِيَقُلْ fiilinin aslı لِيَقْوُلْ şeklindedir. Bu fiilde vav harfinin harekesi kaf harfine verilir ve sakin vav sakin lam ile iltika eder ve sonunda vav harfi hazfedilir لِيَقُلْ kalır. Ve ecvef fiillerin emri hazırı için قُلْ dersin. Bu قُلْ fiilinin aslı اُقْوُلْ şeklindedir. اُقْوُلْ fiilinde, vav harfi kaf harfine nakledilir اُقُولْ olur ve sonra sakin vav sakin lam ile beraber kaldığı için vav hazfedilir اُقُلْ kalır geriye ve kaf harfinin harekesi nedeniyle bir vasıl hemzesine ihtiyaç olmadığından baştaki hemze hazfedilir ve fiil قُلْ olarak kalır. Ve ecvef fiilin emri hazır tesniyesi için قُولاَ dersin. Bu قُولاَ fiilinde daha önce قُلْ fiilinde hazfedilen vav harfi lam harfinin harekesi nedeniyle geri dönmüştür. Lam sakin olmadığından sakin vavın hazfine gerek kalmamıştır. قُولاَ fiilin aslı اُقْوُلاَ şeklindedir. Ve nakıs fiillerde emri gaib için لِيَغْزُ ve لِيَرْمِ dersin. لِيَغْزُ edatsız يَغْزُو ve لِيَرْمِ edatsız يَرْمِى şeklinde idi. Bu iki fiilin başına lam ul-emir gelince son harekesinin sakin olması gerekti ve sondaki harfler illet harfleri olduğundan düşmüştür. Ve nakıs fiillerde emri hazır için vav ve ya harflerinin hazfiyle اُغْزُ ve اِرْمِ dersin. Çünkü nakıs fiilin cezm alameti ve vakfı lamul fiilin düşmesiyledir. Nakıs ul-vavi emir, nehiy ve meçhul muzari fiillerde ise vav ya harfine döner. Çünkü emir, nehy ve muzari fiiller mazi fiilin feridir. Ve mazi meçhul fiillerde ise vav ya harfine döner, çünkü ma kabli kesreli ve vav harfi sondadır. Buna misal; غُزِىَ fiilidir ve bu fiilin aslı غُزِوَ şeklindedir.

وَ إِذَا اِجْتَمَعَتِ الْوَاوَانِ iki vav toplandığında, الْاُولَى سَاكِنَةُ birinci vav sakin, وَ الثَّانِيَةُ مُتَحَرِّكَة ikincisi de harekeli olduğunda, فَاُدْغِمَتِ الْاُولَى birinci vav idgam edilir, فِي الثَّانِيَةِ ikinci vava, نَحْوُ misali şöyledir; مَغْزُوٌّ gibi. Bu مَغْزُوٌّ fiilinin وَ الْاَصْلُ aslı; مَغْزُووٌ şeklindedir. إِذَا اِجْتَمَعَ الْوَاوُ وَ الْيَاءُ aynı şekilde vav ve ya toplandığında, وَ الْاُولَى سَاكِنَةٌ birincisi yani vav sakin, وَ الثَّانِيَةُ مُتَحَرِّكَةٌ ve ikincisi yani ya harfi harekeli olduğunda, قُلِبَتِ الْوَاوُ o sakin vav kalbolur, يَاءً ya harfine. وَ كُسِرَ ve kesrelendi, مَا قَبْلَ ma kabli, الْاُولَى birincisinin yani vav harfinin, لِتَصِحَّ الْيَاءُ bu kesreleme işi ya harfinin sıhhati içindir, وَ اُدْغِمَتِ الْيَاءُ ve ya harfi idgam edildi, فِي الْيَاءِ ya harfine. نَحْوُ؛ misali şöyledir; مَرْمِىٌّ ve مَخْشِىٌّ gibidir, وَ الْاَصْلُ؛ ve bu fiillerin asılları; مَرْمُوىٌ ve مَخْشُوىٌ gibidir.

Metnin Toplu Manası; Birincisi sakin ve ikincisi harekeli iki vav yan yana geldiğinde birinci sakin vav ikinci harekeli vava idgam edilir. Misali مَغْزُوٌّ fiilinde olduğu gibidir. Bu مَغْزُوٌّ fiilinin aslı مَغْزُووٌ ve görüldüğü gibi 2 vav vardır, birincisi sakin ve ikincisi harekelidir. Bu durumda birinci sakin vav ikinci harekeli vava idgam edilir ve مَغْزُوٌّ kalır. Sakin vav ve harekeli bir ya bir araya geldiğinde o sakin vav harekeli ya harfine kalbedilir ve o vavın ma kabli ya harfinin sıhhati için kesrelenir ve kalb olunan sakin ya (yani daha önce sakin vav olup sakin ya olan) harekeli ya harfine idgam edilir. Bunların misali;  مَرْمِىٌّ ve  مَخْشِىٌّ filleridir. Bu fiillerin asılları; مَرْمُوىٌ ve مَخْشُوىٌ gibidir. Misal مَرْمُوىٌ fiili. Bu fiilde sakin vav ile harekeli ya yan yana gelmiştir ve sakin vav ya harfine dönüşmüştür ve fiilimiz مَرْمُى‌ىٌ olur. Sonra sakin yanın ma kabli kesrelenir ve fiilimiz مَرْمِى‌ىٌ olur. Sonra iki tane ya idgam edilir ve مَرْمِىٌّ olur.

وَ تَقُولُ فِي مَفْعُولِ الْاَجْوَفِ ve sen ecvef fiillerde ismi mefulü قَالَ fiili için مَقُولٌ “söylenmiş söz” olarak söylersin, اَصْلُهُ bu مَقُولٌ fiilinin aslı; مَقْوُولٌ şeklindedir. فَ o nedenle, فُعِلَ بِهِ o مَقْوُولٌ fiiline tefil edildi ,yapıldı, كَمَا ذَكَرْنَا zikrettiğimiz gibi. Yani muzari fiilde anlatıldığı gibi, orada da يَقْوُولُ iken يَقُولُ olmuştu. وَ تَقُولُ فِي بِنَاءِ الْيَائِى ve bina-i yai yani ecvefi ya olan fiillerde de كَالَ fiilinden مَكِيلٌ dersin. اَصْلُهُ bu مَكِيلٌ fiilinin aslı; مَكْيُولٌ şeklindedir. فَنُقِلَتْ حَرَكَةُ الْيَاءِ bu مَكْيُولٌ fiilindeki ya harfinin harekesi nakledildi, إِلَى الْكَافِ kef harfine ve fiil مَكُيْولٌ oldu, فَحُذِفَتِ الْيَاءُ sakin olan ya harfi hazfedildi, لِاِجْتِمَاعِ السَّاكِنَيْنِ vav ile ya harfinin içtima-i sakineyne girmesiyle, fiilimiz مَكُولٌ oldu, وَ كُسِرَتِ الْكَافُ ve kef harfi kesrelendi, لِتَدُلَّ عَلَى الْيَاءِ الْمَحْذُوفَةِ hazfedilen ya harfine delalet etsin diye, ve fiili مَكِولٌ oldu, فَلَمَّا اِنْكَسَرَتِ الْكَافُ kef harfinin de kesrelenmesi nedeniyle, صَارَتْ وَاوُ الْمَفْعُولِ meful vavı döndü, يَاءً ya harfine ve fiilimiz مَكِيلٌ olmuştur.

Metnin Toplu Manası; Ecvef fiillerde ismi meful sigası قَالَ fiilinden مَقُولٌ olarak gelir ve bu مَقُولٌ fiilinin aslı ise مَقْوُولٌ şeklindedir. Daha önce muzari fiilde işlendiği üzere geçmiştir. Bina-i yai (ecvef olan fiilin ortasındaki harfin ya olmasıdır) olan fiillerde ise örnek olan كَالَ fiilinden ismi meful مَكِيلٌ olarak gelir ve bu مَكِيلٌ fiilinin aslı مَكْيُولٌ şeklindedir. Bu fiilin ilalleri ise şöyleder; Evvele ya harfinin harekesi ma kabli sahih ve sakin olan kef harfine nakledilir ve fiil مَكُيْولٌ oldu. Sonra vav harfi ile ya harfi içtima-i sakineyn oluşturdu. Bu durumu def etmek için sonradan sakin olan ya harfi hazfedildi, çünkü meful vavı hazfedilirse alamet kalmazdı ve fiilimiz مَكُولٌ olmuştur. Sonra kef harfi hazfedilen ya harfine delalet etsin diye kesrelenmiştir ve fiilimiz مَكِولٌ olmuştur. Kef harfi kesrelenince de meful vavı haliyle ya harfine dönmüştür ve fiilimiz مَكِيلٌ olmuştur.

وَ تَقُولُ فِي اسْمِ الْفَاعِلِ مِنَ الْاَجْوَفِ Ecvef olan bir fiilin ismi faili için قَائِلٌ “söyleyici” ve كَائِلٌ “tartıcı” dersin. وَ كَانَ فِي الْمَاضِى bu iki fiil mazide, قَالَ ve كَالَ şeklinde olmuştur. فَزِيدَتِ الْاَلِفُ لِاسْمِ الْفَاعِلِ bu fiillere bir de ismi fail elifi ziyade olmuştur, فَاجْتَمَعَ اَلِفَانِ sonra iki elif toplandı, اَحَدُهُمَا اَلِفُ اسْمِ الْفَاعِلِ o iki eliften birisi ismi fail elifi, وَ الْآخَرُ اَلِفُ الْمَقْلُوبَةُ diğeri ise elif-i maklubedir, مِنْ عَيْنِ الْفِعْلِ aynul fiilden kalbedilen, فَنُقِلَتُ الْاَلِفُ الْمَقْلُوبَةُ bu iki elif toplanınca elif-i maklube هَمْزَةً hemzeye nakledilmiştir ve fiiler قَاالٌ iken قَاءلٌ ve كَاالٌ iken كَاءلٌ halini almıştır. Bu fiiller sülasi mücerredlerin 1. Ve 2. Bablarından geldikleri için ismi fail vezni فَاعِلٌ şeklindedir. فَ o halde, صَارَ bu قَاءلٌ ve كَاءلٌ fiilleri قَائِلٌ ve كَائِلٌ şekillerine döner. Hemzeye dönen elif vezin gereği kesreli olduğundan hemze ءِ iken ئِ harfine döner. وَ اسْمِ الْفَاعِلِ مِنَ النَّاقِصِ nakıs fiillerin ismi faili, مَنْصُوبٌ فِي حَالَةِ النَّصْبِ nasb haletinde mansub olan, نَحْوُ؛ misali şöyledir; رَأَيْتُ غَازِيًّا وَ رَامِيًّا “ben gazi ve atıcı gördüm” gibi. فَلاَ يَتَغَيَّرُ o halde değişmez, صِيغَتُعُ o ismi fail sigası. وَ تَقُولُ فِي الرَّفْعِ وَ الْجَرِّ؛ ref ve cerr haletinde ise هَذَا غَازٍ وَ رَامٍ “bu gazidir ve atıcıdır” terkiblerindeki gibi dersin. وَ مَرَرْتُ بِغَازٍ وَ رَامٍ ve “gaziye ve atıcıya uğradım” terkiblerindeki gibi dersin. وَ الْاَصْلُ؛ asılları; غَازِىٌ ve رَامِىٌ şeklindedir. فَاُسْكِنَتِ الْيَاءُ ya harfi sakin kılındı, كَمَا ذَكَرْنَا zikrettiğimiz gibi, غَازِىٌ ve رَامِىٌ fiillerindeki ya harfleri sakin olunca, فَاجْتَمَعَ سَاكِنَانِ الْيَاءُ وَ التَّنْوِينُ ya ve tenvin olan iki sakin bir araya geldi. Yani غَازِىٌ demek غَازِيُنْ ve رَامِىٌ demek ise رَامِيُنْ demektir. Ya harfleri sakin kılınınca غَازِيْنْ ve رَامِيْنْ kaldı geriye. Bu iki fiilden فَحُذِفَتِ الْيَاءُ ya harfi hazfedildi ve بَقِىَ التَّنْوِينُ geriye tenvin kaldı. Fiillerimiz غَازِنْ ve رَامِنْ olarak kaldı ve bunları غَازٍ ve رَامٍ diye tahfif edip kullanabiliriz. فَإِنْ اَدْخَلْتَ الْاَلِفَ وَ اللاَّمَ şayet bu غَازِىٌ ve رَامِىٌ fiiline elif-lam eklersen yani اَلْغَازِىٌ ve اَلرَّامِىٌّ olunca, سَقَطَ التَّنْوِينُ tenvin düşer ve fiillerimiz اَلْغَازِى ve اَلرَّامِى olur, وَ تَعُودُ الْيَاءُ ve ya harfi döner, سَاكِنَةً sakine, وَ هَذَا الْغَازِى وَ الرَّامِى، “bu gazi ve atıcıdır” şeklinde söylenir, وَ مَرَرْتُ بِالْغَازِى وَ الرَّامِى “gaziye ve atıcıya uğradım” terkibindeki gibi yazılıp söylenir.

Metnin Toplu Manası; Ecvef fiillerde ismi fail için فَائِلٌ vezninde قَائِلٌ ve كَائِلٌ şeklinde söylersin. Bu fiillerin mazi halleri قَالَ ve كَالَ idi ve bunlara ismi fail elifi eklendi ve fiiller قَاالٌ ve كَاالٌ oldu. Sonra bu fiillerde iki elif toplandı. Bu eliflerden birisi ismi fail elifi, diğeri ise aynul fiilden dönen elif-i maklubedir. Aynül fiil olan elif-i maklube hemzeye kalbolunur ve قَائِلٌ ve كَائِلٌ olurlar. Nakıs fiilden gelen ismi fail ise nasb haletinde mansubtur sigası değişmez çünkü lamul fiildeki vav ve ya fethayı kaldırır, kendisine ağır gelmez. Buna misal; رَأَيْتُ غَازِيًّا وَ رَامِيًّا gibidir. Ref ve cerr haletinde ise هَذَا غَازٍ وَ رَامٍ ve مَرَرْتُ بِغَازٍ وَ رَامٍ dersin. Asılları غَازِىٌ ve رَامِىٌ şeklindedir. Bu fiillerdeki ى harfleri sakin kılınmıştır, daha önce zikrettiğimiz gibi. Yani müteharrik olan vav ve ya fiilin lamul fiilinde bulunursa ve ma kabilleri sahih ve harekeli bir harf olursa, fiil mansub ve ma kabilleri meftuh olmadıkça o vav ve ya harfleri tahfiflik için sakin kılınır. Çünkü kesre ve damme ağır gelir, fetha ağır gelmez. غَازِىٌ ve رَامِىٌ kaldığında iki sakin harf yani ya harfi ve tenvin içtima-i sakineyn oluştururlar ve içtima-i sakineynin defi nedeniyle sakin ya harfi hazfedilir ve geriye tenvin kalır. O tenvin de sahih harfe aktarılır. Fiillerimiz غَازٍ ve رَامٍ olurlar. غَازٍ kelimesinin aslı غَازِوٌ idi. Kelimenin sonunda bulunan lamul fiil olan vav harfinden önceki harf kesreli olursa, kelimenin sonunda bulunan vav tahfiflik için ya harfine kalbedilir ve fiil غَازِىٌ olur. Lamul fiili dammeli veya kesreli vav veya ya olan fiilin ma kabli meftuh değil ve nasb halinde değilse o vav ve ya sakin kılınır ve fiil غَازِيْنْ şeklinde girer. Burada sakin ya ile tenvin içtima-i sakineyn oluştururlar ve ya harfi hazfedilir ve fiil غَازِنْ olur, tenvin ise ma kabile aktarılır ve fiil غَازٍ olur. رَامٍ kelimesinin aslı رَامِىٌ idi. رَامِىٌ fiili رَامِيُنْ iken رَامِيْنْ olur ve ya hazfedilir رَامِنْ olur ve tenvin ma kabile aktarılıp رَامٍ kalır geriye. Eğer bu غَازِىٌ ve رَامِىٌ fiillerine elif-lam dahil edersek tenvin düşer ve ya harfi sakine döner. Bu şekilde هَذَا الْغَازِى وَ الرَّامِى ve مَرَرْتُ بِالْغَازِى وَ الرَّامِى terkiblerindeki gibi kullanılır.

وَ تَقُولُ فِي التَّثْنِيَةِ ve tesniye için dersin ki; يَغْزُوَانِ ve يَرْمِيَانِ ve يَخْشَيَانِ dersin. وَ تَقُولُ فِي الْجَمْعِ ve cem için dersin ki; يَغْزُونَ ve يَرْمُونَ ve يَخْشَوْنَ dersin. وَ الْاَصْلُ bu cem olanların asılları; يَغْزُوُونَ ve يَرْمِيُونَ ve يَخْشَيُونَ şeklindedir. فَاُسْكِنَتِ الْوَاوُ وَ الْيَاءُ bu fiillerden vav ve ya harfleri sakin kılınır, لِوُقُوعِهِمَا فِي لاَمِ الْفِعْلِ fiilin lamul fiillerinde vaki oldukları için, وَ اسْتِثْقَالِ الضَّمَّةِ عَلَيْهِمَا ve bu vav ve ya harflerine de damme ağır gelir, o yüzden sakin kılınırlar. وَ قُلِبَتْ يَاءُ يَخْشَيُونَ yehşayune fiilindeki ya harfi, اَلِفًا elif harfine kalb olur, لِتَحَرُّكِهَا وَ انْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا kendisi harekeli ve ma kabli fethalı olduğu için. فَ o halde يَغْزُوُونَ ve يَرْمِيُونَ fiillerindeki vav ve ya sakin, يَخْشَيُونَ fiilindeki ya harfi de elif harfine kalbedilince; اجْتَمَعَ السَّاكِنَانِ الْوَاوُ وَ الْيَاءُ vav ve ya harfleri sakin olarak toplandı ve içtima-i sakineyn oluşturdular, yani يَغْزُوُونَ fiili يَغْزُوْوْنَ oldu ve يَرْمِيُونَ fiili يَرْمِيْوْنَ oldu ve يَخْشَيُونَ fiili يَخْشَاوْنَ oldu, وَ بَعْدَهُمَا o ikisinden yani vav ve ya harfinden sonraki, وَاوُ الْجَمْعِ cemi vavıdır, فَحُذِفَ مَا كَانَ قَبْلَ وَاوِ الْجَمْعِ o halde cemi vavından önceki vav ve ya hazfedildi ve fiillerimiz يَغْزُوْونَ iken يَغْزُونَ ve يَرْمِيْوْنَ iken يَرْمِونَ ve يَخْشَاوْنَ iken يَخْشَوْنَ oldular. Cemi vavlara dokunmadık. وَ ضُمَّتِ الْمِيمِ ve mim harfi dammelenir, فِي يَرْمِونَ yermi-v-ne olan fiildeki mim harfi ve fiili يَرْمُونَ olur, bunun nedeni لِيَصِحَّ وَاوُ الْجَمْعِ cemi vavının sıhhati içindir. Ve وَ تَقُولُ فِي وَاحِدَةِ الْمُخَاطَبَةِ müfred müennes muhataba sigası için, تَغْزِينَ dersin. وَ الْاَصْلُ aslı, تَغْزُوِينَ şeklindedir. فَاُسْكِنَتِ الزَّاىُ za harfi sakin kılınmıştır, لِاِسْتِثْقَالِ الضَّمَّةِ dammenin ağır gelmesiyle, قَبْلَ كَسْرَةِ الْوَاوِ kesreli vavdan önce, وَ نُقِلَتْ كَسْرَةُ الْوَاوِ ve vav harfinin kesresi nakloldu, إِلَى الزَّاىِ za harfine nakloldu, وَ حُذِفَتِ الْوَاوُ ve vav hazfedildi, لِسُكُونِهَا sakin olduğu için, وَ سُكُونِ الْيَاءِ ve ya harfi de sakin olduğu için. Yani iltika-i sakineyn olmasından dolayı.

Metnin Toplu Manası; غَزَا ve رَمَى ve خَشِىَ fiillerinin tesniyesi için يَغْزُوَانِ ve يَرْمِيَانِ ve يَخْشَيَانِ dersin ve cemi müzekkerleri için يَغْزُونَ ve يَرْمُونَ ve يَخْشَوْنَ dersin. Bu cemi müzekker sigalarının aslı يَغْزُوُونَ ve يَرْمِيُونَ ve يَخْشَيُونَ şeklindedir. Bu fiillerdeki lamul fiilde vaki olan vav ve ya harfleri dammeli olduklarından ve damme kendilerine ağır geldiğinden harekeleri sakin kılınmıştır ve fiillerimiz يَغْزُوْوْنَ ve يَرْمِيْوْنَ ve يَخْشَيْوْنَ oldular. Bunların içindeki يَخْشَيْوْنَ olan fiildeki sonradan sakin olan ya harfi kendinden önceki harf harekeli olduğu için elif harfine kalbolur ve يَخْشَاوْنَ şeklini alır. Sonra يَغْزُوْوْنَ ve يَرْمِيْوْنَ ve يَخْشَاوْنَ fiillerinde sakin vav ve sakin ya bir araya gelip içtima-i sakineyn oluştururlar. Sakin kılınan vav ve ya harfinden sonraki vav harfleri cemi vavıdır, o yüzden cemi vavının öncesindeki sakin vav ve ya hazfedilir ve fiillerimiz يَغْزُوْنَ ve يَرْمِوْنَ ve يَخْشَوْنَ olurlar. Ve يَرْمِوْنَ fiilindeki mim harfi dammelenir ve fiil يَرْمُوْنَ olur, bu işlem cemi vavının sıhhati için yapılmıştır. Son hamlede fiillerimiz يَغْزُوْنَ iken يَغْزُونَ ve يَرْمُوْنَ iken يَرْمُونَ ve يَخْشَوْنَ olarak kalırlar. يَخْشَوْنَ için bir şey yapamayız çünkü sakin vavı kaldırırsak veya kalbedersek cem alameti ortadan kalkar.  غَزَا fiilinin müfred müennes muhataba sigası için تَغْزِينَ dersin. Bu fiilin aslı تَغْزُوِينَ şeklindedir. Bu تَغْزُوِينَ fiilindeki ز harfi dammeli olduğu için kendinden sonra kesreli bir و harfine damme harekesi ağır geldiği için ز harfi sakin kılınır ve fiilimiz تَغْزْوِينَ olur. Sonra و harfinin kesresi ma kablindeki sahih olan ve sakin olan ز harfine nakledilir ve و harfi sakinleşir ve fiilimiz تَغْزِوْينَ olur. Müfred müennes muhataba ya’sı ile lamul fiili olan vav arasında iltika-i sakineyn oldu ve iltika-i sakineynin defi için lamul fiili olan vav harfi hazfedildi ve fiilimiz تَغْزِينَ oldu.

وَ كُلِّ ve her, وَاوٍ وَ يَاءٍ vav ve ya, إِذَا كَانَتَا مُتَحَرِّكَتَيْنِ o iki vav ve ya harekelendiğinde, وَ وَقَعَتَا ve o vav ve ya vaki olduklarında, geldiklerinde, فِي لاَمِ الْفِعْلِ mevcut fiilin lamul fiili olduklarında, وَ مَا قَبْلَهَا ve ma kabillerindeki harf ise, حَرْفٌ مُتَحَرِّكٌ harekeli bir harf ise, اُسْكِنَتَا o vav ve ya sakin kılınır, مَا لَمْ يَكُونْ مَنْصُوبًا şayet başına nasb edici edatlar gelmezse, yani en, len, key ve izen harfleri gelmez ise وَ لَمْ يَكُونْ مَا قَبْلَهُمَا مَفْتُحًا  ve ma kabilleri meftuh olmadıkça sakin kalırlar. نَحْوُ؛ misalleri şöyledir; يَغْزُو ve يَرْمِى ve يَخْشَى gibidir. لِاِسْتِثْقَالِ الضَّمَّةِ عَلَى الْوَاوِ وَ الْيَاءِ dammenin vav ve ya üzerine ağır gelmesiyle böyledirler. وَ الْاَصْلُ؛ bu fiillerin asılları; يَغْزُوُ ve يَرْمِىُ ve يَخْشَىُ gibidir. قُلِبَتْ يَاءُ يَخْشَى yehşa yani يَخْشَىُ fiilindeki ya harfi, اَلِفًا elif harfine kalbolmuştur. يَخْشَى fiilindeki ى harfi elif içindir, aynı “a” sesini verir. Yani yehşa gibi. لِتَحَرُّكِهَا ya harfi harekeli, وَ انْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا ma kabli ise fethalı olduğu içindir. وَ يَتَحَرَّكُ ve harekelenir, الْوَاوُ وَ الْيَاءُ vav ve ya harfi, إِذَا كَانَتَا مَنْصُوبَتَيْنِ o vav ve ya mansub olduklarında, yani fiilin başına nasb edici geldiğinde. نَحْوُ؛ Misali şöyledir; لَنْ يَغْزُوَ ve لَنْ يَرْمِىَ ve لَنْ يَخْشَىَ gibi. لِخِفَّةِ الْفَتْحَةِ عَلَيْهِمَا fetha harekesinin bu vav ve ya harfleri için hafif olması nedeniyle böyle olmuştur. Zaten fetha için اَخَفُّ الْحَرَكَةِ “en hafif hareke” denilir.

Metnin Toplu Manası; Eğer vav ve ya harekeli ise ve fiilin lamul fiilinde vaki iseler ve ma kabillerindeki harf harekeli ise o halde bu vav ve ya harfleri, fiilin başına nasb edici edatlardan birinin gelmemesi ve vav ve ya harfinin ma kabillerindeki harfin fethalı olmaması halinde o vav ve ya harfleri sakin kılınırlar. Buna misal; يَغْزُو ve يَرْمِى ve يَخْشَى gibidir ve asılları; يَغْزُوُ ve يَرْمِىُ ve يَخْشَىُ gibidir. Fiillerin lamul fiilinde vaki olan vav ve ya harflerine damme ağır gelmiştirtir ve hazfedilmiştir. يَخْشَىُ fiilindeki ya harfi harekeli ve ma kabli fethalı olduğu için elif harfine kalbolur ى harfi elif harfi için yazılır. Fiilin lamul fiilinde vaki olan vav  ve ya harfleri eğer mansub olurlar ise yani o fiilin başına en, len, key ve izen gibi nasb edici edatlardan birisi gelirse o halde bu vav  ve ya harfleri harekelenirler. Yani meftuh olurlar. Buna misal; لَنْ يَغْزُوَ ve لَنْ يَرْمِىَ ve لَنْ يَخْشَىَ gibidir. Damme bu vav ve ya harflerine ağır geldi ama fetha ağır gelmedi çünkü fetha en hafif harekedir.

وَ كُلُّ ve her, وَاوٍ وَ يَاءٍ مُتَحَرِّكَتَيْنِ harekeli vav ve ya, يَكُونُ olur, مَا قَبْلَهُمَا ma kabillerindeki harf, حَرْفًا صَحِيحًا سَاكِنًا sakin sahih bir harf ise, نُقِلَتْ حَرَكَتُهُمَا o vav ve ya harfinin harekeleri nakl olunur, إِلَى الْحَرْفِ الصَّحِيحِ ma kabillerindeki sahih harfe. نَحْوُ؛ misali şöyledir; يَقُولُ “söylüyor” ve يَكِيلُ “tartıyor” ve يَخَافُ “korkuyor” fiilerindeki gibi. وَ الْاَصْلُ bu fiillerin aslı sırayla şöyledir; يَقْوُلُ ve يَكْيِلُ ve يَخْوَفُ gibi. وَ إِنَّمَا ancak, قُلِبَتْ kalb oldu, وَاوُ يَخَافُ yehafu fiilindeki yani يَخْوَفُ fiilindeki vav harfi, اَلِفًا elife, لِكَوْنِ سُكُونِهَا o vav harfinin sakin olmasındandır, غَيْرَ اَصْلِىٍّ gayri asli, sonradan olan bir sükun, وَ انْفِتَاحُ مَا قَبْلَهُ ma kabli de fethalı olduğu için.

Metnin Toplu Manası; Eğer vav ve ya harfleri harekeli ve kendilerinden önceki harf ise sakin ve sahih bir harf ise, o halde bu vav ve ya harfinin harekesi ma kabillerindeki sahih harfe nakledilir. يَقُولُ ve يَكِيلُ ve يَخَافُ fiillerindeki gibi. Bu fiillerin asılları; يَقْوُلُ ve يَكْيِلُ ve يَخْوَفُ gibidir. يَخَافُ fiilinin aslı olan يَخْوَفُ fiilindeki harekeli vavın harekesini ma kablindeki sahih harfe naklederiz ve fiil يَخَوْفُ olur. Normalde vav ve ya sakin iken ve ma kabli harekeli bile olsa elif harfine kalbolmaz idi, vav harfinin harekeli olması gerekirdi. Ama bu vav harfinin sükunu gayri asli olduğu için tıpkı اَقْوَمَ fiilinin اَقَوْمَ ve daha sonra اَقَامَ halini alışı gibi يَخْوَفُ fiili de önce يَخَوْفُ ve sonra يَخَافُ halini alır.