وَ أَمَّا مَا ve o ism-i fail ve ism-i mefule gelince, زَادَ arttı, ثَلاَثَةِ أَحْرُفٍ üç harf, فَالضَّابِطُ zabıt, kayıt odur ki; فِيهِ ism-i fail ve ism-i mefulde, أَنْ تَضَعَ vaz edilmesidir, konulmasıdır, فِي مُضَارِعِهِ muzari fiilinde, الْمِيمَ bir mim harfi, الْمَضْمُومَةَ dammeli bir mim harfi, فِي مَوْضِعِ yerine, حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ muzaraat harfinin, وَ تَكْسِرَ ve kesrelemendir, مَا قَبْلَ آخِرِهِ sondan bir önceki harfi, فِي الْفَاعِلِ ism-i fail yaparken, وَ تَفْتَحَهُ ve onu fethalamandır, فِي الْمَفْعُولِ ism-i meful yaparken, فَرْقًا بَيْنَهُمَا o ikisi arasında fark olsun diyedir. نَحْوُ misali şöyledir; مُكْرِمٌ “ikram eden” ve وَ مُكْرَمٌ “ikram edilen” ve وَ مُدَحْرِجٌ “yuvarlayan” ve وَ مُدَحْرَجٌ “yuvarlanan” ve وَ مُسْتَخْرِجٌ “çıkartan” ve وَ مُسْتَخْرَجٌ “çıkartılan” gibi. وَ قَدْ يَسْتَوِى ve bazen eşit olur, aynı olur; لَفْظٌ الْفَاعِلِ وَ الْمَفْعُولِ ism-i fail ve ism-i meful lafzi olarak eşit olur, فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ bazı durumlarda, كَـ gibi, مُحَابٍّ ve مُتَحَابٍّ gibi, وَ مُخْتَارٍ ve وَ مُضْطَرٍّ ve وَ مُعْتَدٍّ ve وَ مُنْصَبٍّ ve وَ مُنْصَبٍّ فِيهِ ve وَ مُنْجَابٍّ ve وَ مُنْجَابٍّ عَنْهُ ve وَ يَخْتَلِفُ التَّقْدِيرُ muhtelif takdir edilir.



Metnin Toplu Manası: Üç harf ziyade olunan fiillerden ism-i fail ve ism-i meful yapmanı kaydı, muzaraat harfinin yerine dammeli bir mim harfi koymandır ve ism-i fail için sondan bir önceki harfi kesrelemen, ism-i meful için ise sondan bir önceki harfi fethalamandır. Misal; مُكْرِمٌ “ikram eden” ve مُكْرَمٌ “ikram edilen” gibi. Bazen bazı yerlerde ism-i fail ve ism-i meful aynı lafız olarak gelir. مُحَابٌّ “seven-sevilen” ve مُتَحَابٌّ “seven-sevilen” ve مُخْتَارٌ “seçen-seçilen” ve مُضْطَرٌّ “ihtiyacı olan” ve مُعْتَدٌّ “kendini beğenmiş” ve مُنْصَبٌّ “diken” ve مُنْصَبٌّ فِيهِ “kendine dikilen” ve مُنْجَابٌّ “dağıtan” ve مُنْجَابٌّ عَنْهُ “dağılan” olarak. Ama yine de bu durumda bile ism-i fail ve mefulün harekeleri farklı takdir edilir.

وَ اَمَّا اسْمُ الْفَاعِلِ ism-i faile, وَ الْمَفْعُولِ ve ism-i mefule gelince; مِنَ الثُّلاَثِىُّ الْمُجَرَّدِ sülasi mücerred olan ism-i fail ve ism-i mefule, فَالْاَكْثَرُ çoğu, أَنْ يَجِئَ gelmesi, اسْمُ الْفَاعِلِ ism-i failin, مِنْهُ ondan, sülasi mücerredden, عَلَى وَزْنِ vezin üzeredir, فَاعِلٍ yani فَاعِلٌ vezni üzeredir, تَقُولُ dersin ki; نَاصِرٌ نَاصِرَانِ نَاصِرُونَ gibi, إِلَى آخِرِهِ sonuna kadar çekimleri yap. Yani صَرِّفِ الْصِيَّغَ الْبَاقِيَةِ kalan sigaları tasrif et. وَ الْاَكْثَرُ ekserisi, أَنْ يَجِئَ gelmesi, اسْمُ الْمَفْعُولِ ism-i meful, مِنْهُ ondan yani sülasi mücerredden, عَلَى وَزْنِ مَفْعُولٍ، yani مَفْعُولٌ vezni üzere gelir. تَقُولُ؛ dersin ki; مَنْصُورٌ مَنْصُورَانِ مَنْصُورُونَ مَنْصُورَةٌ مَنْصُورَتَانِ مَنْصُورَاتٌ ve مَنَاصِرُ diye. وَ تَقُولُ فِي اللَّازِمِ lazım olan sülasi mücerred için, مَمْرُورٌ بِهِ مَمْرُورٌ بِهِمَا مَمْرُورٌ بِهِمْ مَمْرُورٌ بِهَا مَمْرُورٌ بِهِمَا مَمْرُورٌ بِهِنَّ dersin. Çünkü lazım fiil ba harfi ceriyle geçişli yapılır. فَ o halde, تُثَنِّى tesniyelersin, وَ تَجْمَعُ ve cem edersin, وَ تُذَكِّرُ müzekker kılarsın, وَ تُؤَنِّثُ müennes kılarsın, الضَّمِيرَ  zamiri, فِيمَا ondaki yani ism-i mefuldeki, يَتَعَدَّى müteaddi oluyor, بِحَرْفِ الْجَرِّ harf-i cerr ile, لاَ اسْمَ الْمَفْعُولِ ism-i meful sigasında bir değişiklik olmaz. وَ فَعِيلٌ ve فَعِيلٌ vezni, قَدْ يَجِئُ bazen gelir, بِمَعْنَى الْفَاعِلِ ism-i fail manasında, كَالرَّحِيمِ yani اَلرَّحِيمُ gibi. وَ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ bazen de meful manasında gelebilir, كَالْقَتِيلِ yani اَلْقَتِيلُ gibi, بِمَعْنَى الْمَقْتُولِ yani bu اَلْقَتِيلُ lafzı “maktul-öldürülmüş” manasındadır.

Metnin Toplu Manası; Sülasi mücerred olan fiilden gelen ism-i fail ve ism-i mefule gelince; ism-i failin ekserisi فَاعِلٌ vezni üzere ve ism-i mefulün ekserisi ise مَفْعُولٌ vezni üzere gelir. Nasara fiilinden ism-i fail için نَاصِرٌ نَاصِرَانِ نَاصِرُونَ dersin. Bu çekimler emsile dersinde verilmiştir. Siz çekimleri tekrar edebilirsiniz. Nasara fiilinden ism-i meful için ise مَنْصُورٌ مَنْصُورَانِ مَنْصُورُونَ مَنْصُورَةٌ مَنْصُورَتَانِ مَنْصُورَاتٌ ve مَنَاصِرُ dersin. Yine emsile derslerinden tekrar edebilirsiniz. Lazım fiilden gelen ism-i meful sigası için مَمْرُورٌ بِهِ مَمْرُورٌ بِهِمَا مَمْرُورٌ بِهِمْ مَمْرُورٌ بِهَا مَمْرُورٌ بِهِمَا مَمْرُورٌ بِهِنَّ “uğranışmış” dersin. Harf-i cerr ile geçişli olan ism-i meful için zamirleri tesniyelersin, cemilersin, müzekker ve müennes kılarsın. Yukardaki مَمْرُورٌ بِهِ örneğinde olduğu gibi, müzekker alameti harf-i cerre bitişen zamir belirler. Fakat ism-i meful aynen مَفْعُولٌ vezni ile gelir. فَعِيلٌ ق sigası bazen ism-i fail olarak gelir, اَلرَّحِيمُ gibi ve bazen ism-i meful manasında gelir اَلْقَتِيلُ gibi ki bu maktul manasındadır.

وَ تُحْذَفُ ve hazf edilir, مِنَ الْفِعْلِ fiilden, مَعَهُمَا o ikisi (nun-u muhaffefe ve nun-u müşeddede) birlikte, النُّونُ فِي الْأَمْثِلَةِ الْخَمْسَةِ emsile-i hamse yani meşhur adıyla efal-i hamsedeki nun, كَمَا gibi, تُحْذَفُ hazfedilir, مَعَ الْجَازِمِ cezm edici edatlarla, وَ هِيَ ve o 5 emsile, efal; يَفْعَلاَنِ ve وَ تَفْعَلاَنِ ve وَ يَفْعَلُونَ ve وَ تَفْعَلُونَ ve وَ تَفْعَلِينَ bablarıdır. وَ تُحْذَفُ ve hazfedilir, وَاوُ يَفْعَلُونَ yani yef’âlune vezninin vav harfi, وَ تَفْعَلُونَ ve tef’âlune vezninin vav harfi, وَ يَاءُ تَفْعَلِينَ ve tef’âlîne vezninin ya harfi, إِلاَّ ancak hazfedilmez, إِذَا انْفَتَحَ fethalı olduğunda, مَا قَبْلَهُمَا o ikisinden (vav ve ya) önceki harf. نَحْوُ misali şöyledir; لاَ تَخْشَوُنَّ ve لاَ تَخْشَيِنَّ ve لَتُبْلَوُنَّ gibi. وَ إِمَّا تَرَيِنَّ ve terayinne fiiline gelince, وَ يَفْتَحُ آخِرُ الْفِعْلِ fiilin sonu fethalanır, إِذَا كَانَ olduğunda, فِعْلَ الْوَاحِدِ vahid fiil yani müfred müzekker, وَ الْوَاحِدَةِ الْغَائِبَةِ vahidetül gaibe yani müfred müennes gaibe, وَ يُضَمُّ ve dammelenir, إِذَا كَانَ olduğunda, فِعْلَ جَمَاعَةِ الذُّكُورِ yani cemi müzekker, وَ يُكْسَرُ ve kesrelenir, إِذَا كَانَ olduğunda, فِعْلَ الْوَاحِدَةِ الْمُخَاطَبِةِ müfred müennes muhataba olduğunda. فَتَقُولُ bu bilgilerden sonra dersin ki; فِي أَمرِ الْغَائِبِ emr-i gaib için, مُؤَكَّدًا müekked olan, بِالنُّونِ الثَّقِيلَةِ sekil olan nunla yani nun-u müşeddede ile, لِيَنْصُرَنَّ لِيَنْصُرَانِّ لِيَنْصُرُنَّ لِتَنْصُرَنَّ لِتَنْصُرَانِّ لِيَنْصُرْنَانِّ dersin. وَ بِالخَفِيفَةِ ve nun-u muhaffefe ile de; لِيَنْصُرَنْ لِيَنْصُرُنْ لِتَنْصُرَنْ dersin. وَ فِي أَمْرِ الْحَاضِرِ ve emr-i hazır için, مُؤَكَّدًا müekked olan, بِالنُّونِ الثَّقِيلَةِ sekil olan nun ile yani nun-u müşeddede ile, اُنْصُرَنَّ اُنْصُرَانِّ اُنْصُرُنَّ اُنْصُرِنَّ اُنْصُرَانِّ اُنْصُرْنَانِّ dersin. وَ بِالخَفِيفَةِ ve nun-u muhaffefe ile de, اُنْصُرَنْ اُنْصُرُنْ اُنْصُرِنْ dersin. وَ قِسْ ve kıyas et, عَلَى هَذَا buna yani emr-i gaib ve emr-i hazır sigalarına, نَظَائِرَهُ onların benzerlerini.

Metnin Toplu Manası; Nun-u müşeddede ve nun-u muhaffefe ile beraber olan nun harfi emsile-i hamsede hazfedilir. Bu hazif cezm ediliciler ile gerçeleşir. 5 siga aşağıdaki tabloda verilmiştir.

يَفْعَلُونَ vezninin vav harfi ve تَفْعَلِينَ vezninin ya harfi tekid nun-u dahil olduğunda hazfedilir. Ancak vav ve ya harflerinden önceki harf fethalı olursa hazfedilmez. Buna misal; لاَ تَخْشَوُنَّ ve لاَ تَخْشَيِنَّ ve لَتُبْلَوُنَّ gibidir. Bu fiillerin ilal kaidesi maksud derslerinde verilmiştir. تَرَيِنَّ fiiline gelince, burada da ya harfi kendisinden önceki harf (ma kabli) fethalı olduğu için hazfedilmemiştir. Diyelim ki hazfedildi, o halde cemi müzekker alameti ortadan kalkacak ve fiilin sıhhati bozulacaktır. Her zaman cemi alametleri, tesniye alametlerini korumak zorundayız. Nun-u tekid (nun-u müşeddede veya nun-u muhaffefe) dahil olduğunda, müfred müzekker (gaib veya muhatab fark etmez) fiilin son harfi fethalanır ve cemi müzekker (gaib veya muhatab fark etmez) fiilin sonu dammelenir ve müfred müennes muhataba olan fiilin sonu ise kesrelenir. Bu bilgiler dahilinde emr-i gaib ve emr-i hazır sigalarından nun-u müşeddede ve nun-u muhaffefe ile bu beş siga aşağıdaki tabloda verilmiştir. Bundan sonra her ne zaman emr-i gaib ve emr-i hazır çekimi yapılacak olursa burada bahsedilen çekimlere kıyas et.

وَ تَلْحَقُ ilhak olur, katılır, الْفِعْلَ fiile, غَيْرَ الْمَاضِى و mazi fiil hariç, وَ الْحَالِ hal yani muzari fiil hariç, نُونَانِ iki nun, لِلتَّأْكِيدِ te’kid için, خَفِيفَةٌ سَاكِنَةٌ nunlardan birincisi nun-u muhaffefedir yani sakin hafifletilmiş nundur, وَ ثَقِيلَةٌ مَفْتُوحَةٌ ve ikinci olan nun ise fethalı sekil olan nun-u müşeddededir. إِلاَّ ancak, nun-u muhaffefe veya gelmez ve nun-u müşeddede meftuh olmaz, فِيمَا o sigadaki, تَخْتَصُّ  nun-u müşeddede has olur, بِهِ o sigaya, yani sadece nun-u müşeddedenin dahil olup nun-u muhaffefenin dahil olmadığı sigalarda nun-u müşeddede meftuh değildir. وَ هُوَ ve o yani nun-u müşeddedeye ait olan siga, فِعْلُ الْاِثْنَينِ tesniye fiillerinde, وَ جَمَاعَةِ النِّسَاءِ cemi müennes sigalarında, فَهِيَ مَكْسُورَةٌ ve kesreledir, فِيهِمَا tesniye ve cemi müennes sigalarında. فَتَقُولُ o halde sen dersin, اِذْهَبَانِّ  “o ikisi kesin gitsin” لِلْاِثْنَينْ tesniye içindir, وَ اِذْهَبْنَانِّ “o kadınlar kesin gitsinler” لِلنْسْوَةِ cemi müennesler için. فَتُدْخِلُ الْاَلِفَ ve elif dahil edersin, بَعْدَ نُونِ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ cemi müennes nunundan sonra, لِتَفْصُلَ ayırması için, بَيْنَ النُّونَاتِ nunların arasını, وَ لاَ تُدْخِلْهُمَا tesniye ve cemi müennese dahil etme, الْخَفِيفَةَ nun-u muhaffefeyi,لِأَنَّهُ  çünkü o, يَلْزَمُ الْتِقَاءُ السَّاكِنَانِ iki sakinin toplanması gerekir, lazım gelir, عَلَى غَيْرِ حَدِّهِ haddinin gayrısı üzerine, فَإِنَّ الْتِقَاءَ السَّاكِنَينْ zira iltika-i sakineyn yani iki sakinin toplanması, إِنَّمَا ancak, يَجُوزُ caizdir, إِذَا كَانَ الْأَوَّلُ birinci sakin olduğunda, حَرْفَ مَدٍّ  harfi medd olduğunda, وَ الثَّانِى ve ikinci sakin, مَدْغَمًا، başka harfe idgam olduğunda, نَحْوُ misali şöyledir; دَآبَّةٍ “yaratık, canlı” gibi.

Metnin Toplu Manası: Mazi ve hal olmadığı haldeki fiile tekidi ifade etmek için iki nun bitişir. Nunlardan birincisi hafiftir yani nun-u muhaffefedir, şeddesiz ve sakindir. Nunlardan ikincisi sekil (ağır) yani şeddelidir ve fethalıdır. Ancak sadece nun-u müşeddedenin dahil olduğu ama nun-u muhaffefenin dahil olmadığı fiillerden nun-u müşeddede meftuh değildir. Nun-u müşeddede tesniye ve cemi müennes sigalarında gelir ve kesrelidir. Tesniye sigasındaاِذْهَبَانِّ  ve cemi müennes sigasında ise اِذْهَبْنَانِّ dersin. Cemi müennes nunundan sonra bir elif dahil edersin, اِذْهَبْنَانِّ sigasında 3 tane nun vardır, aralarını ayırmak için bir elif dahil edersin araya. Nun-u muhaffefeyi tesniye ve cemi müennes sigalarına dahil etme, eğer dahil edersen iki sakinin haddini aşarak bir araya gelir ve caiz olmaz bu durum. İki sakinin bir araya gelmesi birinci sakinin harf-i medd ve ikinci sakinin ise başka bir harfe idgam edilmesi gerekir. Buna misal دَآبَّةٌ “yaratık, canlı” gibidir. دَآبَّةٌ lafzının aslı دَاابَّة şeklindedir. Birinci elif med olan eliftir. İkinci sakin ise idgam edilmiş olan birinci ba harfidir.

وَ مَتَى ve her ne zaman ki, كَانَ olursa, فَاءُ اِفْتَعَلَ ifteale babının fa ul-fiili, وَاوًا vav, أَوْ veya, يَاءً ya, أَوْ veya, ثَاءً peltek se, قُلِبَتُ الْوَاوُ vav harfi döner, وَ الْيَاءُ ve ya harfi döner, وَ الثَّاءُ ve peltek se harfi döner, تَاءً، te harfine. ثُمَّ sonra, أُدْغِمَتِ التَّاءُ vav, ya ve peltek se harflerinden dönen te harfi idgam olur, فِي تَاءِ اِفْتَعَلَ ifteale babının te harfiyle. نَحْوُ misali şöyledir; اِتَّقَى “korudu” ve وَ اتَّسَرَ “kolay oldu” ve وَ اتَّغَرَ “çocuğun dişlerinin çıktı” gibidir.

Metnin Toplu Manası; Her ne zamanki iftial babının fa ul-fiili vav, ya ve peltek se olursa, o halde vav, ya ve peltek se harfleri te harfine döner. Sonra vav, ya ve peltek se harflerinden dönen te harfi iftial babının te harfiyle idgama girerler. Misalleri; اِتَّقَى “korudu” ve اِتَّغَرَ “çocuğun dişlerinin çıktı” ve اِتَّسَرَ “kolay oldu” gibidir.

Not: اِتَّقَى fiilinin aslı اِوْتَقَى şeklindedir. Kök harfleri vav, kaf ve ya harfleridir. Fa ul-fiil vav olduğu için te harfine döner ve اِتْتَقَى olur ve iki te harfi idgama uğrar ve son olarak اِتَّقَى olur. اِتَّسَرَ fiilinin aslı اِيْتَسَرَ şeklindedir. Kök harfleri ya, sin ve ra harfleridir. Fa ul-fiil ya olduğu için te harfine döner ve اِتْتَسَرَ olur ve iki te harfi idgama uğrar ve son olarak اِتَّسَرَ olur. اِتَّغَرَ fiilinin aslı اِثْتَغَرَ şeklindedir. Kök harfleri peltek se, ğayn ve ra harfleridir. Fa ul-fiil peltek se olduğu için te harfine döner ve اِثْتَغَرَ olur ve iki te harfi idgama uğrar ve son olarak اِتَّغَرَ olur.

وَ مَتَى ve ne zaman ki, كَانَ olursa, فَاءُ اِفْتَعَلَ ifteale babının fa ul-fiili, دَالاً dâl, أَوْ  veya, ذَالاً zel, أَوْ  veya, زَاءً za harflerinden birisi, قُلِبَتْ kalb edilir, تَاؤُهُ iftial babının te harfi, دَالاً dâl harfine. فَتَقُولُ o halde söylersin, فِي اِفْتَعَلَ iftiale babından, مِنَ الدَّرْءِ der’i kelimesi için, وَ الذِّكْرِ ve zikr kelimesi için, وَ الزَّجْرِ ve zecr kelimesi için; اِدَّرَءَ ve وَ اذَّكَرَ ve وَ ازْدَجَرَ dersin.

Metnin Toplu Manası; her ne zaman ki iftial babının fa ul-fiili dâl, zel veya za harflerinden biri olur, o halde bu harfler dâl harfine kalb olunurlar. Bu nedenle iftial babına giren دَرْءٌ der’i kelimesi için اِدَّرَءَ “pusuya yattı” ve ذِكْرٌ zikr kelimesi için اِذَّكَرَ “hatırladı, andı, zikretti” ve زَجْرٌ ve zecr kelimesi için de اِزْدَجَرَ “boyun eğdi” dersin.

Not: زَجْرٌ fiili normalde اِزْتَجَرَ olmalıyken te harfi dâl harfine döndü ve اِزْدَجَرَ oldu. دَرْءٌ fiili normalde اِدْتَرَءَ olmalıyken te harfi dâl harfine döndü ve اِدَّرَءَ oldu. ذِكْرٌ fiili normalde اِذْتَكَرَ olmalıyken te harfi dâl harfine döndü ve اِذْدَكَرَ oldu. Te harfinden munkalib dâl harfi ve fiilin fa ul-fiili olan zel harfi mahreç yakınlığından birbirine idgam edildi ve اِذَّكَرَ oldu, burada fa ul-fiile idgam ile okundu, te harfinden munkalib dâl harfine idgam da olabilir o halde اِدَّكَرَ şeklinde okunması da caizdir. Kamer suresi 17. Ayette وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِن مُّدَّكِرٍ “Ve andolsun ki biz Kur’an’ı zikir için kolaylaştırdık. Buna rağmen tezekkür eden (müddekkir veya müzzekkir) var mı?” belirtildiği gibi.

وَ مَتَى ve ne zaman ki, كَانَ olursa, فَاءُ اِفْتَعَلَ iftiâl babının fa’sı, fa ul-fiili, صَادًا sad, أَوْ veya, ضَادًا dad, أَوْ veya, طَاءً ta, أَوْ veya, ظَاءً za harflerinden biri, قُلِبَتْ kalbedilir, döndürülür, تَاؤُهُ iftial babının te harfi, طَاء ta harfine. فَتَقُولُ o halde dersin ki; فِي اِفْتَعَلَ ifteale (iftial) babından, مِنَ الصُّلْحِ sulh fiili için, اِصْطَلَحَ ve مِنَ الضَّرْبِ darb fiili için, اِضْطَرَبَ ve مِنَ الطَّرْدِ tard fiilinden, اِطَّرَدَ  ve مِنَ الظُّلْمِ zulm lafzından اِظْطَلَمَ. Dersin. وَ كَذَلِكَ aynı şekilde, سَائِرُ sair, diğer, مَتَصَرِّفَاتِهِ iftial babının tasrifatı, نَحْوُ şu şekildedir, اِصْطَلَحَ يَصْطَلِحُ اِصْطَلاَحًا فَهُوَ مُصْطَلِحُ وَ ذَاكَ مُصْطَلَحٌ و ve وَ الْأَمْرُ emir fiili اِصْطَلِحْ ve وَ النَّهْىُ ve nehy fiili ise لاَ تَصْطَلِحْ şeklinde gelir.

Metnin Toplu Manası: İftial babının fa ul-fiili ne zaman sad, dad, ta ve za olarak gelirse o halde iftial babının te harfi ta harfine kalb olunur. Bu şekilde صُلْحٌ lafzı için اِصْطَلَحَ “barış yaptı” ve ضَرْبٌ lafzı için اِضْطَرَبَ “ızdırap çekti” ve طَرْدٌ lafzı için اِطَّرَدَ “arka arkaya geldi” ve ظُلْمٌ lafzı için اِظْطَلَمَ “zulüm gördü” dersin. İftial babının diğer çekimleri de aynı şekilde gelir. صُلْحٌ lafzının iftial babından mazisi اِصْطَلَحَ ve muzarisi يَصْطَلِحُ ve masdarı اِصْطَلاَحًا ve ism-i faili مُصْطَلِحُ ve ism-i mefulü مُصْطَلَحٌ ve emr-i hazırı اِصْطَلِحْ ve nehy-i hazırı لاَ تَصْطَلِحْ şeklinde gelir.

وَ إِنْ كَانَ şayet muzaraat harfinden sonraki harf, سَاكِنًا sakin olursa, فَ o halde, تَحْذِفُ hazfedersin, مِنْهُ ondan, muzari fiilden, حَرْفَ الْمُضَارَعَةِ muzaraat harfini, وَ تَأْتِى getirirsin, بِصُورَةِ الْبَاقِى kalanları aynı şekilde, مَجْزُومًا meczum muzari gibi, مَزِيدًا mezid olduğu halde, فِي أَوَّلِهِ muzari fiilin evveline, هَمْزَةُ وَصْلٍ bir vasıl hemzesi, مَكْسُورَةً kesreli olarak, إِلاَّ أَنْ يَكُونَ ancak vasıl hemzesi kesreli olmaz, عَيْنُ الْمُضَارَعِ مِنْهُ muzari fiilin ayn ül-fiili, مَضْمُومًا dammeliyse, فَ o halde, تَضُمُّهَا onu (vasıl hemzesini) dammele, madmum olsun. تَقُولُ sen dersin; müzekker için اُنْصُرْ اُنْصُرَا اُنْصُرُوا gibi. وَ كَذَلِكَ aynı şekilde, اِضْرِبْ ve اعْلَمْ ve انْقَطِعْ ve اجْتَمِعْ ve اسْتَخْرِجْ diyebilirsin. وَ فَتَحُوا fethaladılar, هَمْزَةَ أَكْرِمْ ekrim fiilinin vasıl hemzesini, بِنَاءً emir fiili bina edilmesiyle, عَلَى الْاَصْلِ الْمَرْفُوضِ terk edilmiş olan asıl hali üzere, فَإِنَّ اَصْلَ تُكْرِمُ bu “tükrimu” muzari fiilinin aslı تُأَكْرِمُ şeklindedir. وَ اعْلَمْ أَنَّه ve ….. olduğunu bil, إِذَا اجْتَمَعَ تَائَانِ iki tane ta harfi bir araya gelirse, فِي أَوَّلِ مُضَارِعِ muzari fiilin evvelinde, تَفَعَّلَ ve وَ تَفَاعَلَ ve وَ تَفَعْلَلَ bablarından olan muzari fiillerinde, فَيَجُوزُ اِثْبَاتُهُمَا o halde o iki ta harfinin sabit kalması caizdir, نَحْوُ؛ şu misalde olduğu gibi; تَتَجَنَّبُ ve وَ تَتَقَاتَلُ ve وَ تَتَدَحْرَجُ gibi, وَ يَجُوزُ حَذْفُ اِحْدَيهُمَا ve o iki ta harfinden birinin hazf edilmesi de caizdir, كَمَا فِي التَّنْزِيلِ tenzilde, inende (kuranda) olduğu gibi, فَاَنْتَ لَهُ تَصَدَّى ve وَ نَارًا تَلَظَّى ve وَ تَنَزَّلُ الْمَلاَئِكَةُ ayet-i kerimelerinde olduğu gibi.

Metnin Toplu Manası; Muzaraat harfinin hazfedilmesinden sonra kalan harf sakin ise o yapının başına kesreli olarak bir vasıl hemzesi gelir ama o muzari fiilin ayn ül-fiili dammeli ise o halde bu vasıl hemzesini dammelersin. Fetha ve kesre ise kesre, damme ise damme olarak vasıl hemzesini harekelersin. Ve نصر fiilinden müzekker olarak اُنْصُرْ اُنْصُرَا اُنْصُرُوا dersin. Aynı şekilde اِضْرِبْ ve اِعْلَمْ ve اِنْقَطِعْ ve اِجْتَمِعْ ve اِسْتَخْرِجْ dersin. İf’âl babından gelen اَكْرَمَ ve تُكْرِمُ mazi ve muzarisinden emir fiili olarak اَكْرِمْ gelir. Bu تُكْرِمُ muzarisinin aslı تُأَكْرِمُ şeklindedir. İlk bakışta تُكْرِمُ fiiline aldanıp, muzarisi (ra harfi) kesreli diye vasıl hemzesini kesrelemeyin. Evvele fiilin aslında neler var ona bakalım. اَكْرَمَ mazi fiiline dammeli bir ya harfi gelecek ve muzari fiil olacak. Yani يُـأَكْرِمُ olacak. Baştaki elif, ifal babının ziyade olan elifidir, asli değildir ziyadedir. Bu elif harfi kendinden önceki harf dammeli olduğu için vav harfine döner, yoksa hareke-harf uyuşması olmaz. Fiilimiz يُوكْرِمُ olur ve vav harfine de lafzen gerek kalmaz ve fiil son tahlilde يُكْرِمُ olur. Emir fiili yapılırken bu muzaraat harfi kaldırılınca daha önce hazf edilen elif geri gelir ve vasıl hemzesine gerek kalmaz. تَفَعَّلَ ve تَفَاعَلَ ve تَفَعْلَلَ bablarından olan muzari fiillerinin başlarında iki tane ta harfi toplanırsa o iki ta harfinin sabit kalması caizdir, misal; تَتَجَنَّبُ ve تَتَقَاتَلُ ve تَتَدَحْرَجُ fiillerinde olduğu gibi. Ve o iki ta harfinden bir tanesinin tenzil olanda yani kuran-ı kerimde geçen şu ayetlerine timsalen hazf edilmesi de caizdir, o ayet-i kerimeler; فَاَنْتَ لَهُ تَصَدَّى “Sen, ona yöneliyorsun” 80. Abese suresi 6. Ayet.  Bu ayette تَصَدَّى fiilinin aslı تَتَصَدَّى şeklindedir. نَارًا تَلَظَّى “Alev alev yanan bir ateş” 92. Leyl suresi 14. Ayet. Bu ayette تَلَظَّى fiilinin aslı تَتَلَظَّى şeklindedir. تَنَزَّلُ الْمَلاَئِكَةُ “melekler inerler” 97. Kadir suresi 4. Ayet. Bu ayette تَنَزَّلُ fiilinin aslı تَتَنَزَّلُ şeklindedir.

وَ أَمَّا الْأَمْرُ emir fiiline gelince, بِالصِّيغَةِ siga ile olan, وَ هُوَ ve o, أَمْرُ الْحَاضِرِ emr-i hazır; فَهُوَ emri hazır, جَارٍ caridir, gelir, عَلَى لَفْظِ الْمُضَارِعِ الْمَجْزُومِ meczum olan muzari lafzına, فَإِنْ كَانَ şayet olursa, مَا بَعْدَ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ muzaraat harfinden sonraki har olursa, مُتَحَرِّكًا harekeli, فَتُسْقِطُ مِنْهُ ondan (muzari fiilinden) düşürürsün, حَرْفَ الْمُضَارَعَةِ fiilin muzaraat harfini, وَ تَأْتِى ve getirirsin, بِصُورَةِ sureti, şekli, الْبَاقِى kalan, مَجْزُومًا meczum olarak. فَتَقُولُ o halde dersin ki, فِي أَمْرِ الْحَاضِرِ emr-i hazır sigası için, مِنْ تَدَحْرَجَ tedahrece fiili için; müzekker olarak دَحْرِجْ دَحْرِجَا دَحْرِجُوا ve müennes olarak دَحْرِجِى دَحْرِجَا دَحْرِجْنَ dersin. وَ هَكَذَا قِيَاسُ سَائِرِ الْأَمْثِلَةِ hakeza diğer misaller de böyle çekilip kıyas edilir. تَقُولُ dersin ki; فَرِّحْ ve قَاتِلْ ve تَكَسَّرْ ve تَبَاعَدْ ve تَدَحْرَجْ olarak.

Metnin Toplu Manası; Siga ile olan emr-i hazır fiili meczum muzari lafzı üzerine caridir, gelir. Şayet o muzari fiilin muzaraat harfi harekeli ise o harfi düşürürsün ve geri kalanlar meczum muzari gibi aynen kalır. تَدَحْرَجَ fiili için müzekker olarak دَحْرِجْ دَحْرِجَا دَحْرِجُوا ve müennes olarak دَحْرِجِى دَحْرِجَا دَحْرِجْنَ dersin. Diğer sülasi mücerred ve mezid bablarda da aynı şeyler geçerlidir. فَرِّحْ ve قَاتِلْ ve تَكَسَّرْ ve تَبَاعَدْ ve تَدَحْرَجْ dersin.

Not: Musannıfın dolaylı olarak anlatmış olduğu konuyu kısaca ele alır isek, her hangi bir muzari fiilinden emr-i hazır elde etmek için evvela son harekesini cezm ederiz, sonra baştaki muzaraat harfini atarız, eğer muzaraat harfi atıldıktan sonra fiili sakin harf ile kalıp okunamıyorsa o fiilin başına bir vasıl hemzesi getiririz. Bu vasıl hemzesinin harekesini ise o muzari fiilin ayn ul-fiili belirler. Eğer muzari fiilin ayn ul-fiili fetha veya kesre ise vasıl hemzesi kesre, eğer damme ise vasıl hemzesi damme olur. Aşağıdaki tabloda birkaç misal ile anlatışmıştır.

وَ يَدْخُلُ ve dahil olur, عَلَيْهِ onun (muzari fiilin) üzerine, النَّاصِبُ nasb edici edatlar, فَ böylelikle, يُبَدِّلُ tebdil olunur, değiştirilir, مِنَ الضَّمَّةِ muzari fiilin son harekesi olan damme, الْفَتْحَةَ fethaya tebdil olunur. وَ يُسْقِطُ ve düşer, النُّونَاتِ nunlar, سِوَى aynı kalır, نُونِ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ cemi müennes nunu. فَتَقُولُ sen dersin ki; لَنْ يَنْصُرَ لَنْ يَنْصُرَا لَنْ يَنْصُرُوا gibi, إِلَخْ ilâ âhirihi, sonuna kadar çek. وَ مِنَ الْجَوَازِمِ ve cezm edicilerden لاَمُ الْأَمْرِ emir lâm’ı dahil olur, فَتَقُولُ sen dersin ki; فِي أَمْرِ الْغَائِبِ emri gaib sigası için, لِيَنْصُرْ لِيَنْصُرَا لِيَنْصُرُوا gibi, إِلَخْ ilâ âhirihi, sonuna kadar çek. وَ كَذَلِكَ bunlar eş olarak aynı şekilde لِيَضْرِبْ ve وَ لِيَعْلَمْ ve وَ لِيُدَحْرِجْ dersin, وَ غَيْرُهَا bunlardan başkalarını da dersin. وَ مِنْهَا ve cezm edicilerden لاَ النَّاهِيَةُ، cezm edicilerden lâ-yı nahiye de muzari fiile dahil olur, فَتَقُولُ ve sen dersin; فِي نَهْىِ الْغَائِبِ nehy-i gaib sigası için, لاَ يَنْصُرْ لاَ يَنْصُرَا لاَ يَنْصُرُوا gibi, إِلَخْ ilâ âhirihi, sonuna kadar çek. وَ فِي نَهْىِ الحَاضِرِ ve cezm edici olarak emr-i hazır da gelir, لاَ تَنْصُرْ لاَ تَنْصُرَا لاَ تَنْصُرُوا gibi, إِلَخْ ilâ âhirihi, sonuna kadar çek. وَ هَكَذَا böyledir,  سَائِرِ الْأَمْثِلَةِ diğer misallerde olan.

Metnin Toplu Manası; Fiil-i muzarinin başına nasb edici edat (en, len, key ve izen) geldiğinde, damme olan son harekesi fethaya döner. Çünkü bu edatlar nasb eder. Ve cemi müennes nunu aynı kalmak kaydıyla tüm nun harfleri fiil-i muzariden düşer ve لَنْ يَنْصُرَ لَنْ يَنْصُرَا لَنْ يَنْصُرُوا dersin. Fiil-i muzarinin başına cevazımdan emir lâmı geldiği zaman ise لِيَنْصُرْ لِيَنْصُرَا لِيَنْصُرُوا dersin. Aynı şekilde لِيَضْرِبْ “vursun” ve لِيَعْلَمْ “bilsin” ve لِيُدَحْرِجْ “yuvarlasın” gibi emr-i gaib fiilleri ve başkalarını söyleyebilirsin. Ve yine nehy-i gaib için muzari fiilin başına la-yı nahiye gelir ve sen لاَ يَنْصُرْ لاَ يَنْصُرَا لاَ يَنْصُرُوا dersin. Aynı şekilde la-yı nahiye ile emr-i hazır yapılarak لَا تَنْصُرْ لاَ تَنْصُرَا لاَ تَنْصُرُوا dersin. Diğer nehy-i gaib ve hazır sigaları da böyledir.

اِعْلَمْ sen bil ki; أَنَّهُ o şan ki, o durum ki şudur; يَدْخُلُ dahil olur, عَلَى الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ fiili muzariye, مَا ma ve لاَ edatları, ki o edatlar النَّافِيَتَانِ nefyedicidirler yani olumsuzluk manası katar, cinsten hükmü kaldırırlar, فَلاَ تُغَيَّرَانِ ma ve la edatları neticesinde değişmez, صِيغَتَهُ onun (muzari fiilin) sigası hiç değimez, تَقُولُ dersin ki; لاَ يَنْصُرُ fiil-i muzari nefyi istikbal “yardım etmeyecek”, لاَ يَنْصُرَانِ ve لاَ يَنْصُرُونَ dersin, إِلَى آخِرِهِ onun (çekimlerin) sonuna kadar… وَ يَدْخُلُ الْجَوَازِمُ ve cevazım (cezm ediciler) dahil olur, عَلَى الْفِعْلُ الْمُضَارِعِ muzari fiilin başına, فَيَحْذِفُ böylece hazfedilir, مِنْهُ o muzari fiilden, حَرَكَةَ الْوَاحِدِ vahid sigasının yani müfred müzekker ve müfred müennes gaib, gaibe, muhatab sigalarının son harekesini, misali; لَمْ يَنْصُرْ ve لَمْ تَكْتُبُ ve لَمْ تَخْرُجْ gibi. Bu cevazım daha وَ نُونَ التَّثْنِيَةِ tesniye nun’unu hazfeder, misal; لَمْ يَنْصُرَا ve لَمْ تَنْصُرَا gibi, ve daha نُونَ الْجَمْعِ الْمُذَكَّرِ cemi müzekker nun’unu hazfeder, misali; لَمْ يَنْصُرُوا ve لَمْ تَنْصُرُوا gibi. Ve daha وَ الْوَاحِدَةِ الْمُخَاطَبَةِ müfred müennes muhataba nunu’nu hazfeder, misali; لَمْ تَنْصُرِى gibidir. Cezm edici edatlar وَ لاَ يَحْذِفُ hazfetmez, نُونَ الْجَمْعِ الْمُؤَنَّثِ cemi müennes nunu’nu, لِأَنَّهُ çünkü cemi müennes nunu, ضَمِيرٌ bir zamirdir, كَالْوَاوِ vav gibi, فِي الْجَمْعِ الْمُذَكَّرِ cemi müzekkerdeki vav gibi, فَيَثْبُتُ o halde sabit kalır, عَلَى كُلِّ حَالٍ her hal üzere sabittir, düşmez. تَقُولُ sen dersin, لَمْ يَنْصُرْ fiil-i muzari cehdi mutlak “yardım etmedi” ve لَمْ يَنْصُرَا ve لَمْ يَنْصُرُوا ve إِلَى آخِرِهِ onun (çekimlerin) sonuna kadar… إِلَى آخِرِهِ demek صَرِّفْ tasrif yap, اَلصِّيَغَ sigaları, اَلْبَاقِيَةَ kalan “Kalan sigaları da sen çek sonuna kadar” demektir.

Metnin Toplu Manası; Bil ki muzari fiilin başına nefyedici ma ve lâ edatları gelir, bu edatlar muzari fiilin irabında hiçbir değişiklik yapmazlar. Misal olarak; مَا يَنْصُرُ fiil-i muzari nefy-i hal “yardım etmiyor” ve مَا يَنْصُرَانِ ve مَا يَنْصُرُونَ ve ilaahiri, لاَ يَنْصُرُ fiil-i muzari nefy-i istikbal “yardım etmeyecek” ve لاَ يَنْصُرَانِ ve لاَ يَنْصُرُونَ ilaahiri… Emsile derslerinden bakabilirsiniz. Fiil-i muzarinin başına cevazım (cezm edici) edatları gelir, bu edatlar muzari fiilin irabında cezm amel ederler ve müfred müzekker gaib, müfred müennes gaibe, müfred müzekker muhatab sigalarında muzari fiilin harekesi meczum olur. Tesniye nunları ve cemi müzekker nunu ve müfred müennes muhataba nunu hazfedilir. Cemi müennes nunu asla hazfedilmez çünkü cemi müennes nunu aynen cemi müzekkerin vavı gibi zamir alametidir ve her halde sabittir. Böylece لَمْ يَنْصُرْ fiil-i muzari cehd-i mutlak “yardım etmedi” şeklindedir. Muzari fiili cezm eden edatlar izhar kitabında anlatıldı. Toplam 15 edat muzariyi cezm eder. 4 tanesi 1 muzari fiili, 11 tanesi ise 2 muzariyi cezm eder. 15 cevazımı görmek için tıklayınız. Sonraki derslerde de temrin ve daha detaylı bilgiye bakabilirsiniz. Aşağıdaki misalde sadece lem edatıyla çekim yapılmıştır. 

وَ الْمَبْنِىُّ ve bina edilen fiil, لِلْمَفْعُولِ meful için, مِنْهُ muzari fiilden, مَا öyle bir fiildir ki, كَانَ olur, حَرْفُ الْمُضَارَعَةِ muzaraat harfi, مِنْهُ o muzari fiilden, مَضْمُومًا dammeli olur, وَ مَا قَبْلَ الْآخِرِ ve sondan bir önceki harf, مِنْهُ o muzari fiilin, مَفْتُوحًا fethalı olur, نَحْوُ؛ misalleri şöyledir; يُنْصَرُ ve يُدَحْرَجُ  ve يُكْرَمُ ve يُفَرَّحُ ve يُقَاتَلُ ve  يُسْتَخْرَجُgibi.

Metnin Toplu Manası; Malum fiili muzariden meful için bina edilen meçhul yapıdaki muzari fiilin muzaraat harfi dammeli ve sondan bir önceki harfi ise fethalıdır. يُنْصَرُ ve يُدَحْرَجُ ve يُكْرَمُ ve يُفَرَّحُ ve يُقَاتَلُ ve يُسْتَخْرَجُ misallerinde olduğu gibi. Sarf hakkındaki tüm çekimler toplu olarak bina kitabında yer alacaktır.

فَالْمَبْنِىُّ bina edilen fiil, yani لِلْفَاعِلِ fail için bina edilen fiil (yani hades, kendisi ile kaim olan zatı belirlemek için bina edilen fiil), مِنْهُ o muzari fiilden, مَا öyle bir fiildir ki; كَانَ oldu, حَرْفُ الْمُضَارَعَةِ muzaraat harfleri, مِنْهُ o muzari fiilden, مَفْتُوحًا meftuh, fethalı; إِلاَّ ancak meftuh olmaz, مَا كَانَ مَاضِيهِ o fiil-i muzarinin mazisi olur, عَلَى أَرْبَعَةِ أَحْرُفٍ dört harf üzere. Yani mazisi 4 harf üzere olan muzari fiilin muzaraat harfleri fethalı olmaz. فَإِنَّ zira, حَرْفَ الْمُضَارَعَةِ muzaraat harfleri, مِنْهُ ondan, yani mazisi 4 harf olan fiili muzariden, يَكُونُ olur, مَضْمُومًا أَبَدًا daima dammeli olur. نَحْوُ mazisi 4 harf üzere olan muzari fiilin muzaraat harfinin dammeli olmasının misali şöyledir; يُدَحْرِجُ ve وَ يُكْرِمُ ve وَ يُفَرِّحُ ve وَ يُقَاتِلُ gibidir. Yani bunlar İfâl, Tef’il, Mufaâle ve Fe’lele bablarının muzarileridir. وَ عَلاَمَةُ بِنَاءِ bu 4 babın binalarının alameti; هَذِهِ الْأَرْبَعَةِ لِلْفَاعِلِ şu zikredilen 4 babın nişanı fail’i (hades kendisi ile kaim olan zat) belirlemek için bina edildikleri halde, كَوْنُ الْحَرْفِ harfin olmasıdır, الَّذِى o harf ki; قَبْلَ الْآخِيرِ sondan bir önceki harftin olmasıdır (yani يُدَحْرِجُ ‘nun sondan bir önceki harfi; kesreli ر harfidir, يُكْرِمُ ‘nun kesreli ر harfidir, يُفَرِّحُ ‘nun kesreli ر harfidir ve يُقَاتِلُ ‘nun kesreli ت harfidir), مَكْسُورًا أَبَدًا daime kesreli olmasıdır. مِثَالُهُ onun (fail için bina edilen muzari fiilin) misali; مِنْ يَفْعُلُ yani يَفْعُلُ babından; يَنْصُرُ يَنْصُرَانِ يَنْصُرُونَ çekimleri, إلخ ila ahirihi {صَرِّفِ الصِّيَغَ الْبَاقِيَةِ} (kalan sigaların tasrifini yap). وَ قِسْ ve kıyas et, uydur; عَلَى هَذَا يَضْرِبُ bu يَفْعُلُ veznini يَضْرِبُ ‘ya uydur; يَضْرِبُ يَضْرِبَانِ يَضْرِبُونَ gibi. وَ يَعْلَمُ ve يَعْلَمُ ‘ya uydur; يَعْلَمُ يَعْلَمَانِ يَعْلَمُونَ gibi. وَ يُدَحْرِجُ ve وَ يُكْرِمُ ve وَ يُفَرِّحُ ve وَ يُقَاتِلُ ve وَ يَتَكَسَّرُ ve وَ يَتَبَاعَدُ ve وَ يَنْقَطِعُ ve وَ يَجْتَمِعُ ve وَ يَحْمَرُّ ve وَ يَحْمَارُّ ve وَ يَسْتَخْرِجُ ve وَ يَعْشَوْشِبُ ve وَ يَقْعَنْسِسُ ve وَ يَجْلَوِّذُ ve وَ يَسْلَنْقِى ve وَ يَتَدَحْرَجُ ve وَ يَحْرَنْجِمُ ve وَ يَقْشَعِرُّ bablarına uydur. Arkadaşlar ben bu derslerde tüm çekimleri vermeyeceğim. Bu konular bildiğiniz gibi aslen bina konusudur. Tüm 35 bab’ın emsile-i muhtelifede mevcut olan çekimlerini Bina kitabımızda yayınlayacağız. Burada bilmemiz gerekenler fiillerin hususiyetleridir. Yani sülasi mücerred bir fiilin muzarinin muzaraat harfi fetrhalıdır, sülasi mezid ya da rübai mücerred ise o zaman dammelidir. Şu bilgi bu konuya yeter.

Metnin Toplu Manası; Fiil-i muzariden fail’i (hades kendisi ile kaim olan zat)  belirlemek için bina edilen fiil, muzaraat harfi meftuh olan fiildir. Ancak mazisi 4 harf üzere olan muzari fiillerin muzaraat harfleri fethalı olmaz. Mazisi 4 harf üzere olan bir fiilin muzari fiilinin muzaraat harfi her zaman dammeli olur. Buna misal; İfâl, Tef’il, Mufaâle ve Fe’lele bablarının muzarileri olan يُكْرِمُ ve يُفَرِّحُ ve يُقَاتِلُ ve يُدَحْرِجُ muzari fiilleridir. Faili belirlemek için bina edilen bu 4 babın bina edilişinin alemeti son harfinden bir önceki harfin daima meksur (kesreli) olmasıdır. يَفْعُلُ vezninden olduğu halde fail için bina edilen muzari fiilin misali; يَنْصُرُ يَنْصُرَانِ يَنْصُرُونَ ila ahirihi’dir. يَضْرِبُ ve يَعْلَمُ ve يُدَحْرِجُ ve يُكْرِمُ ve يُفَرِّحُ ve يُقَاتِلُ ve يَتَكَسَّرُ ve يَتَبَاعَدُ ve يَنْقَطِعُ ve يَجْتَمِعُ ve يَحْمَرُّ ve يَحْمَارُّ ve يَسْتَخْرِجُ ve يَعْشَوْشِبُ ve يَقْعَنْسِسُ ve يَجْلَوِّذُ ve يَسْلَنْقِى ve يَتَدَحْرَجُ ve يَحْرَنْجِمُ ve يَقْشَعِرُّ muzari fiillerini يَنْصُرُ muzari fiilinin çekimlerine uydur.