فَمِنْهُ o mana-i fiillerdendir; اَسْمَاءُ الْاَفْعَالِ esma ül-efâl (isim fiil)’dir. وَ هُوَ ve o esma ül-efâl, مَا كَانَ بِمَعْنَى الْاَمْرِ emir manasında olan şeydir, أَوِ veya, الْمَاضِى mazi manasında. İsm-i fiiller iki kısımdır. Birincisi emir manasında olan ism-i filler, ikincisi ise mazi manasında olan ism-i fillerdir. Emir manasında olan ism-i fiiller mazi manasında olan ism-i fillerden daha çoktur. Avamil kitabında bir takım örnekler mevcuttur. Avamil derslerinden ism-i fiillere yani manel fiil’e göz atabilirsiniz. Bazı muzari manasında olan ism-i fiiller de vardır ama azdır, onlardan bazıları; أَوَّهُ ism-i fiili أَتَوَجَّعُ “ah sızlanıyorum, acı çekiyorum, sancılanıyorum” manalarındadır. أُفٍّ ism-i fiili أَتَضَجَّرُ “of, canım sıkılıyor, usanıp bıkıyorum” manalarındadır. وَيْ ism-i fiili ise أَعْجَبْتُ “vay, hayret ediyorum” manalarındadır. اَسْمَاءُ الْاَفْعَالِ terkibinin aslı; اَسْمَاءُ مَعَانِى الْاَفْعَالِ “fiillerin manalarının isimleri” şeklindedir. Mesela هَيْهَاتَ “uzak oldu” ism-i fiili söylenildiğinde بَعُدَ “uzak oldu” fiili değil de بَعُدَ fiilinin manası olan “uzak oldu” manası anlaşılır. وَ يَعْمَلُ ism-i fiil amel eder,عَمَلَ مُسَمَّاهُ müsemmasının ameli gibi, kendine isim yapıldığı fiilin ameli gibi, وَ لاَ يَتَقَدَّمُ ve tekaddüm etmez, öne geçmez, مَعْمُولُهُ o ism-i fiilin mamulü, عَلَيْهِ kendi önüne. الأَوَّلُ ism-i fiillerin evveli olan emir manasındaki ism-i fiilin misali; نَحْوُ؛ şöyledir; هَا زَيْدًا “Zeyd’i al” bu terkipteki هَا kelimesi, أَيْ yani, خُذْهُ “onu al” manasındadır. هَا emir manasıdaki ism-i fiillerdendir. وَ ve, رُوَيْدَ زَيْدًا “Zeyd’e mühlet ver” terkibindeki رُوَيْدَ kelimesi emir manasında bir ism-i fiildir ve أَيْ yani, اَمْهِلْهُ “Ona mühlet ver” manasındadır. وَ ve, هَلُمَّ زَيْدًا “Zeyd’i hazır et” terkibindeki هَلُمَّ kelimesi emir manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, اَخْضِرْهُ “Onu hazır et” manasındadır. وَ ve, هَاتِ شَيْئًا “bir şey ver” terkibindeki هَاتِ kelimesi emir manasında bir ism-i fiildir ve أَيْ yani, اَعْطِهِ “Ona bir şey ver” manasındadır. وَ ve, حَيَّهَلْ الثَّرِيدَ “Tirit çorbasına gel” terkibindeki حَيَّهَلْ emir manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, اِيتِهِ “ona (tirit çorbasına) gel” manasındadır. وَ ve, بَلْهَ زَيْدًا “Zeyd’i terk et” terkibindeki بَلْهَ emir manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, دَعْهُ “Onu (Zeyd’i) terk et” manasındadır. عَلَيْكَ زَيْدًا “Zeyd’e lazım ol, ondan ayrılma” terkibindeki عَلَيْكَ emir manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, اَلْزِمْهُ “ona lazım ol, ondan ayrılma” manasındadır. وَ ve, دُونَكَ عَمْرًا “Amr’ı al” terkibindeki دُونَكَ emir manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, خُذْهُ “Onu al” manasındadır. وَ ve, تَرَاكِ زَيْدًا “Zeyd’i terk et” terkibindeki تَرَاكِ emir manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, اُتْرُكْهُ “onu terk et” manasındadır. وَ غَيْرِ ذَلِكَ ve bu sayılanlardan başka bunlara benzeyenler. وَ الثَّانِى ism-i fiillerin ikincisi olan mazi manasındaki ism-i fiilin misali; نَحْوُ؛ şöyledir; هَيْهَاتَ الْاَمْرُ “o iş uzak oldu” terkibindeki هَيْهَاتَ mazi manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, بَعْدَ “uzak oldu” manasındadır. وَ ve, شَتَّانَ زَيْدٌ وَ عَمْرٌو “Zeyd ve Amr birbirlerinden ayrıldılar” terkibindeki شَتَّانَ mazi manasında bir ism-i fiildir, أَيْ yani, اِفْتَرَقَا “o ikisi ayrıldı” manasındadır. وَ ve, سَرْعَانَ زَيْدٌ “Zeyd çabuk oldu, yaklaştı” terkibindeki سَرْعَانَ mazi manasında bir ism-i fiildir, وَ ve, وَشْكَانَ عَمْرٌو “Amr çabuk oldu, yaklaştı” terkibindeki وَشْكَانَ mazi manasında bir ism-i fiildir. أَيْ yani, قَرُبَا “o ikisi yakınlaştılar” manasındadır. وَ غَيْرِ ذَلِكَ ve bunlar gibi bir takım mazi manasındaki ism-i fiillerdir.

Metnin Toplu Manası; Esma-i efal mana-i fiillerdendir. Bu mana-i fiiller emir ve mazi manasıda olurlar. Esma ul-efâl müsemmasının ameliyle amel eder ve mamulü kendi üzerine takdim edilemez. Emir ve mazi manasında olan ism-i fiillerin birincisi yani Emir manasındaki ism-i fillere misal tabloda verilmiştir.

Emir ve mazi manasında olan ism-i fiillerin ikincisi yani mazi manasındaki ism-i fillere misal tabloda verilmiştir.

وَ التَّاسِعُ؛ kıyasi amillerin dokuzuncusu; مَعْنَى الْفِعْلِ، manel fiil (fiil manası)’dir. وَ الْمُرَادُ مِنْهُ ve ondan (manel fiilden) murad, كُلِّ لَفْظٍ her lafızdır, يُفْهَمُ مِنْهُ o lafızlardan anlaşılır, fehmedilir, مَعْنَى الْفِعْلِ fiil manası.

Metnin Toplu Manası; Kıyasi amillerin dokuzuncusu manel fiildir. Manel fiilden murad, fiil manası anlaşılan her lafızdır. Mana-i fiilleri 5 kısımda inceleyeceğiz. 

1. İsm-i Fiil
2. Zarf-ı Müstekar
3. İsm-i Mensub
4. İsm-i Müstear
5. Diğer Mana-i Fiiller

وَ الثَّامِنُ؛ kıyasi amillerin sekizincisi; اَلْاِسْمُ الْمُبْهَمُ التَّامُّ، “ism-i mübhem üt-tam” yani “tam kapalı isim”dir. فَإِنَّهُ bu ism-i mübhem üt-tam ki, يَنْصِبُ nasb eder, اِسْمًا نَكِرَةً nekire olan ismi, عَلَى التَّمْيِيزِ temyiz olmak üzere, وَ تَمَامُهُ ve onun (ism-i mübhem üt-tam’ın) tamam olması, اَىْ كَوْنُهُ عَلَى حَالَةٍ yani ism-i mübhem üt-tam’ın bir hal üzere olması, يَمْتَنِعُ mümteni olur, yasaktır; اِضَافَتُهُ onun (ism-i mübhem üt-tam’ın) izafe edilmesi, مَعَهَا o hal ile, بَاحَدِ خَمْسَةِ أَشْيَاءَ beş şeyden biri ile, بِنَفْسِهِ bu beş şeyden birincisi kendisi iledir. وَ ذَلِكَ ve bu, yani ism-i mübhem üt-tam’ın kendisi sebebiyle başka bir isme izafe edilmesinin mümteni olması, فِي الضَّمِيرِ الْمُبْهَمِ، mübhem (kapalı) zamirde. نَحْوُ؛ misali şöyledir; رُبَّهُ رَجُلاً “bir çok adam” terkibindeki هُ zamiri gibi. Bu هُ zamiri, kendisinden önce herhangi bir merci zikredilmediğinden dolayı mübhem bir zamirdir. Kendisinden kastedilen mana kapalıdır. Bu nedenle هُ zamir-i mübhemi رَجُلاً kelimesini temyiz olmak üzere, manasını kaldıran bir isim olmak üzere naspetmiştir. وَ يَا لَهُ رَجُلاً ve “Ey acayip adam” terkibindeki لَهُ lafzındaki هُ zamir-i mübhemi gibidir. وَ نِعْمَ رَجُلاً ve “O ne güzel adam” terkibindeki نِعْمَ  fiilinde müstetir bir zamir-i mübhem olan هُوَ zamiri gibidir. فِي اسْمِ الْاِشَارَةِ، ve ism-i mübhem üt-tam’ın kendisi sebebiyle başka bir isme izafe edilmesinin mümteni olması “ism-i işaret”tedir. Buna misal; نَحْوُ؛ gibidir; قَوْلِهِ تَعَالَى Allah-u Tealanın şu sözündeki olduğu gibi; مَاذَا اَرَادَ اللهُ بِهَذَا مَثَلاً “Bu mesel ile Allah neyi murad etti” Bakara suresi 26. ayet-i şerifindeki ذَا ism-i işareti gibidir. İsm-i mübhem üt-Tam’ın başka bir isme izafe edilmesinin mümteni olması haletinin ikincisi; وَ بِالتَّنْوِينِ tenvin iledir. O tenvin إِمَّا لَفْظًا، ya lafzidir; نَحْوُ؛ misali şöyledir; رِطْلٌ زَيْتًا “bir rıtıl (ölçek – litre) zeytin yağı” gibidir. أَوْ تَقْدِيرًا، veya takdiren olur; نَحْوُ؛ misali şöyledir; مَثَاقِلُ ذَهَبًا “Birkaç miskal (sıklet, ağırlık, gram vs.) altın” gibidir. وَ اَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً ve “Onbir adam” terkibleri gibi. رِطْلٌ زَيْتًا terkibinde رِطْلٌ ve مَثَاقِلُ ذَهَبًا terkibinde ذَهَبًا ve اَحَدَ عَشَرَ رَجُلاً terkibinde ise رَجُلاً lafızları tenvin ile tam mübhem olan isimleri temyiz etmiştir. وَ مُمَيِّزُ ve temyiz edicisi, ثَلاَثَةَ إِلَى عَشَرَةَ üç’ten on’a kadar, yani ثَلاَثَةٌ ve أَرْبَعَةٌ ve خَمْسَةٌ ve سِتَّةٌ ve سَبْعَةٌ ve ثَمَانِيَةٌ ve تِسْعَةٌ ve عَشَرَةٌ ism-i adetlerinin temyizi, لاَ يُنْصَبُ mensub olunmaz, بَلْ هُوَ مَجْرُورٌ bilakis o mecrurdur. Bu mecruriyet, temyiz edicinin ism-i adetlerin muzafun ileyhi olması nedeniyledir. وَ مَجْمُوعٌ، ve mecmu’dur, yani çoğul olan bir isimdir. Bu temyiz çoğul ve mecrurdur. نَحْوُ؛ misali şöyledir; ثَلاَثَةُ رِجَالٍ “üç adam” terkibindeki رِجَالٍ lafzı hem çoğul hem de mecrurdur. إِلاَّ ancak temyiz cemi olan bir lafız değildir; فِي ثَلاَثَ مِئَةٍ إِلَى تِسْعَ مِئَةٍ üçyüz ile dokuz yüz arasındaki döryüz, beşyüz, altıyüz, yediyüz, sekizyüz sayılarıdır. وَ مُمَيِّزُ اَحَدَ عَشَرَ إِلَى تِسْعٍ وَ تِسْعِينَ ve onbir ila doksandokuza kadar olan sayıların temyizi; مَنْصُوبٌ مُفْرَدٌ دَائِمًا daima müfred mansubtur. وَ مُمَيِّزُ مِئَةٍ وَ أَلْفٍ ve yüz ve bin sayılarının temyizi; وَ تَثْنِيَتِهِمَا ve bu ikisinin tesniyeleri yani أَلْفَانِ وَ مِئَتَانِ lafızları, وَ جَمْعِهِ ve أَلْفْ “bin” kelimesinin cemisi آلاَفٌ ve أُلُوفٌ ism-i adetlerinin temyizi yani toplamda أَلْفَانِ ve مِئَتَانِ ve أَلْفْ ve مِائَةٌ ve آلاَفٌ ve أُلُوفٌ ism-i adetlerinin temyizi لاَ يُنْصَبُ بَلْ هُوَ مَجْرُورٌ مُفْرَدٌ، mensub kılınmaz, bilakis müfred ve mecrurdur, نَحْوُ؛ misali şöyledir; مِأَةُ رَجُلٍ “yüz adam” terkibindeki رَجُلٍ lafzı cemi ve mecrurdur. وَ أَلْفُ دِرْهَمٍ ve “bin dinar” terkibindeki دِرْهَمٍ lafzı müfred ve mecrurdur. وَ بِنُونِ التَّثْنِيَةِ، ve ism-i mübhem üt-tam’ın tamamlığı tesniye nunu iledir; نَحْوُ؛ misali şöyledir; مَنَوَانِ سَمْنًا “iki men yağ” gibidir. اَلْمَنَا ve اَلْمَنُّ sekizyüzonbeş,otuzdokuz 815,39 gr. Değerinde bir ölçekdir. وَ يَجُوزُ فِي بَعْضِ bazısında caiz olur, هَذَيْنِ bu ikisinin yani tenvin ve tesniye nunu ile mübhemliği tamamlanan ism-i mübhem-i tammın bazısında caiz olur, الْاِضَافَةُ، temyizlerine izafe edilmeleri. نَحْوُ؛ misali şöyledir; رِطْلُ زَيْتٍ “bir ölçek zeytinyağı” terkibindeki رِطْلُ aslen رِطْلٌ olması gerekirken muzaf olduğu için tenvin hazfedilmiştir. وَ مَنَوَا سَمْنٍ ve “iki men yağ” terkibinde مَنَوَانْ olması gereken ibare muzaf olması nedeniyle sondaki nun’un hazfedilmesine neden olmuştur. وَ لاَ يَجُوزُ ve caiz değildir; فِي غَيْرِهِمَا o ikisinden (tenvin ve tesniye nunu) başkasında caiz olmaz. وَ بِنُونِ شِبْهِ الْجَمْعِ ve cemi müzekkere şibih (benzer) olan nun ile, وَ هُوَ عِشْرُونَ إِلَى تِسْعِينَ، bu da yirmi ile doksan arasındaki sayılar içindir, نَحْوُ؛ misali şöyledir; عِشْرُونَ دِرْهَمًا “yirmi dirhem” gibidir. وَ بِالْاِضَافَةِ، ve başka lafza izafe edilmesi ile, نَحْوُ؛ misali şöyledir; مِلْؤُهُ عَسَلاً “o’nun dolusu bal” terkibindeki مِلْؤٌ “dolu” kelimesi هُ zamirine izafe edildiğinden tam olmuştur. وَ لاَ يَتَقَدَّمُ ve öne geçmez, الْاِسْمِ  مُبْهَمُ التَّامِ ism-i mübhem üt-tam’ın, عَلَيْهِ kendisi üzerine, yani ism-i mübhemin nasb ettiği temyiz kendisinden önce zikredilemez.

وَ اللَّفْظِيَّةُ؛ ve izafet-i lafziyye’ye gelince; أَنْ يَكُونَ olmasıdır, الْمُضَافُ muzaf ismin, صِفَةً مُضَافَةً إِلَى مَعْمُولِهَا kendi mamulüne izafe edilmiş bir sıfat, وَ لاَ تُفِيدُ izafet-i lafziyye ifade etmez, إِلاَّ ancak ifade eder, تَخْفِيفًا فِي اللَّفْظِ lafızda hafiflik. نَحْوُ؛ misali şöyledir; ضَارِبُ زَيْدٍ “Zeyd’i döven” ve وَ حَسَنُ الْوَجْهِ “Yüzü güzel” ve وَ مَعْمُورِ الدَّارِ “Evi mamur” ve وَ الضَّارِبَا زَيْدٍ “Zeyd’i döven iki kişi” ve وَ الضَّارِبُو زَيْدٍ “Zeyd’i döven kişiler” gibi. وَ امْتَنَعَ ve yasak olmuştur, نَحْوُ؛ misali şöyledir; اَلضَّارِبُ زَيْدٍ denmesi yasak oldu, لِعَدَمِ التَّخْفِيفِ tahfiflik mevcut olmadığı için وَ جَازَ ve caiz olmuştur, الضَّارِبُ الرَّجُلِ “Adamı döven” gibi. حَمْلاً hamledildikleri için عَلَى الْحَسَنِ الْوَجْهِ muzaf ve muzafun ileyhin elif-lamlı olduğu ve sıfat-ı müşebbehenin aslında faili olan lafza izafe edildiği اَلْحَسَنُ الْوَجْهِ “yüzü güzel olan” terkibi üzerine, اَصْلُهُ bu terkibin aslı; اَلْحَسَنُ وَجْهُهُ şeklindedir.

Metnin Toplu Manası; İzafet-i Lafziyye, muzafın mamulüne izafe edilmiş sıfat olmasıdır. Lafzi izafet sadece lafızda bir hafifliği ifade eder. Misal; ضَارِبُ زَيْدٍ ve حَسَنُ الْوَجْهِ ve مَعْمُورُ الدَّارِ ve اَلضَّارِبَا زَيْدٍ ve اَلضَّارِبُو زَيْدٍ gibi. الضَّارِبُ الرَّجُلِ denilmesi tahfiflik bulunmadığı için yasak olmuştur. الضَّارِبُ زَيْدٍ terkibi ise اَلْحَسَنُ الْوَجْهِ terkibine hamlonularak caizdir. Çünkü bunun aslı اَلْحَسَنُ وَجْهُه şeklindedir.

فَالْمَعْنَوِيَّةُ؛ muzafın birincisi olan İzafet-i Maneviye gelince; أَنْ يَكُونَ olmasıdır, الْمُضَافُ muzaf olan ismin, غَيْرَ صِفَةٍ sıfat olmayan bir isim, مُضَافَةٍ izafe edilen, مَعْمُولِهَا kendi mamulüne, نَحْوُ؛ misali şöyledir; غُلاَمُ زَيْدٍ “Zeyd’in çocuğu” gibi, غُلاَمُ kelimesinin زَيْدٍ kelimesine muzaf olması (izafe edilişi) izafet-i maneviyyedir. Çünkü غُلاَمُ زَيْدٍ terkibindeki muzaf olan غُلاَمْ kelimesi mamulüne izafe edilen bir vasıf değildir. Çünkü غُلاَمْ kelimesi vasıf olmayan kelimelerdendir. Ve وَ ضَارِبُ عَمْرٍو اَمْسِى. “Dün Amr’ın vurucusu olan kişi” gibidir. Bu terkipteki ضَارِبْ kelimesinin عَمْرٍو kelimesine izafe edilmesi izafet-i maneviyyedir. Çünkü ضَارِبُ عَمْرٍو اَمْسِى terkibinde muzaf olan ضَارِبْ kelimesi mamulüne izafe edilen bir vasıf değildir. وَ شَرْطُهَا ve onun (izafet-i maneviyyenin) şartı; تَجْرِيدُ الْمُضَافِ muzaf’ın tecrid edilmesidir, مِنَ التَّعْرِيفِ marife olmaktan, وَ هِيَ ve o yani izafet-i maneviyye; إِمَّا ya, بِمَعْنَى مِنْ، min “مِنْ” manasındadır, إِنْ كَانَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ eğer muzafun ileyh, جِنْسًا شَامِلاً لِلْمُضَافِ muzafa şamil olan cins olursa; وَ غَيْرِهِ muzaftan gayrısına, نَحْوُ؛ misali şöyledir; خَاتَمُ فِضَّةٍ “gümüşten yüzük” gibidir. خَاتَمُ kelimesinin فِضَّة kelimesine izafe edilişi min-i beyaniyye manasını ifade eder. Muzafun ileyh olan فِضَّة “gümüş” kelimesi hem kendisine izafe edilen خَاتَمُ kelimesinin delalet ettiği yüzüğe hem de başka şeylere şamil olan ıtlak edilen bir cinstir. Gümüş madeninden yapılan bir yüzük üzerine فِضَّة kelimesi ıtlak edildiği gibi, yine gümüşten imal edilmiş yüzükten başka şeyler üzerine de فِضَّة kelimesi ıtlak edilir. يَدُ زَيْدٍ “Zeyd’in eli” ve بَعْضُ الْقَوْمِ “Kavmin bazısı” ve نِصْفُ الْقَوْمِ “Kavmin yarısı” gibi terkiblerde izafet “min” manasında değildir. أَوْ بِمَعْنَى اللاَّمِ veya lam manasındadır; فِي غَيْرِهِ başkasında yani muzafun ileyhin muzafa ve başka şeylere şamil olan bir cins olduğu terkiblerinden başka olan terkiblere, وَ هُوَ الْاَكْثَرُ ve o yani izafet-i maneviyyenin lam manasında oluşu çoktur, yani ekserisi lam manasındadır, نَحْوُ؛ misali şöyledir; غُلاَمُ زَيْدٍ “Zeyd’in çocuğu” yani غُلاَمٌ لِزَيْدٍ demektir. وَ رَأْسُ عَمْرٍو. Ve “Amr’ın başı” yani رَأْسٌ لِعَمْرٍو demektir. وَ تُفِيدُ ve izafet-i maneviyye ifade eder; تَعْرِيفًا muzafın marifeliğini, إِنْ كَانَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَعْرِفَةً eğer muzafun ileyh marife olursa وَ الْمُضَافُ ve muzaf, غَيْرُ غَيْرٍ “gayr” kelimesinden başkasıdır, وَ شِبْهٍ ve şibh kelimesinin başkası, وَ مِثْلٍ، ve misl kelimesinin başkası. فَإِنَّهَا çünkü bu lafızlar; لاَ تَتَعَرَّفُ بِالْاِضَافَةِ، izafet ile marifeleşemezler. نَحْوُ؛ misali şöyledir; غُلاَمُ زَيْدٍ “Zeyd’in çocuğu” gibi. وَ تَخْصِيصًا ve muzafa hususilik kazandırır, إِنْ كَانَ نَكْرَةً eğer nekire bir isim olursa, نَحْوُ؛ misali şöyledir; غُلاَمُ رَجُلٍ “Adamın oğlu” gibi. غُلاَمُ kelimesi رَجُلْ kelimesine izafe edilmeden önce herhangi bir çocuktu ama رَجُلْ kelimesine izafe edilince herhangi manasından çıkıp bir adamın oğlu manasını almıştır.

Metnin Toplu Manası; Muzafın, ismi fail, ismi meful ve sıfatı müşebbehe gibi mamulüne izafe olunmuş bir sıfat kelime olmamasıdır. Misal; غُلاَمُ زَيْدٍ ve ضَارِبُ عَمْرٍو اَمْسِى gibi. İzafet-i maneviyyenin alameti, muzafın, mamulüne muzaf olmuş sıfatın gayrısı olmamasıdır. Bu da iki surette olur; Muzaf, sıfat kelime değildir. Sıfat olup mamulüne muzaf değildir. İzafet-i maneviyyenin amel etme şartı; lam-ı tariften tecrid olmasıdır. İzafet-i maneviyye ya min manasında olur ya da lam manasında olur. Lam manasında olması ekseridir. Muzafun ileyh muzafa ve muzaftan başkasına şamil cins ise مِنْ manasında olur, misal; خَاتَمُ فِضَّةٍ gibi. Eğer muzafun ileyh muzaf ve muzaftan başkasına şamil olan cins olmazsa o zaman izafet lam manasında olur, misal; غُلاَمُ زَيْدٍ ve رَأْسُ عَمْرٍو gibi.

وَ السَّابِعُ؛ kıyasi amillerin yedincisi; اَلْاِسْمُ الْمُضَافُ، ism-i muzaftır. وَ هُوَ ve o ismi muzaf, يَعْمَلُ الْجَرَّ cerr amel eder, yani ismi cerr ederek amel eder. وَ شَرْطُهُ ve ismi muzafın şartı, yani bir ismin muzaf olmasının şartı; أَنْ يَكُونَ olmasıdır, اِسْمًا مُجَرَّدًا mücerred bir isim, عَنْ تَنْوِينِهِ tenvininden, وَ نَائِبِهِ ve tenvinin naibinden, لِاَجْلِ الْاِضَافَةِ başka bir lafıza izafe edilebilmesi için, وَ أَنْ لاَ يَكُونَ ve yine olmamasıdır, مُسَاوِيً müsavi yani eşit olmamasıdır, لِلْمُضَافِ إِلَيْهِ muzafun ileyhe, فِي الْعُمُومِ وَ الْخُصُوصِ umumi ve hususi olma konusunda, وَ لاَ أَخَصَّ fertleri daha az olmamasıdır, مِنْهُ o muzafun ileyhten, مُطْلَقًا mutlak olarak. وَ هِيَ ve o muzaf; عَلَى نَوْعَيْنِ iki kısımdır, مَعْنَوِيَّةٌ وَ لَفْظِيَّةٌ manevi ve lafzi olmak üzere.

Metnin Toplu Manası; Kıyasi amillerin yedincisi “İsm-i Muzaf”tır. İsm-i muzaf cerr amel eder. İsm-i muzafın muzaf olmasının şartı; izafet için tenvin ve naibinden soyulmuş bir isim olması, umum ve hususta muzafun ileyhe müsavi (eşit) olmamasıdır. İsmi muzaf, muzafun ileyhe nisbetle ondan mutlak surede daha da has olmamasıdır. Misal; اِنْسَانُ حَيْوَانٍ “hayvanın insanı” olamaz, حَيْوَانُ اِنْسَانٍ “İnsan canlısı” denilebilir. Muzaf, manevi ve lafzi olmak üzere iki kısıma ayrılır.

وَ السَّادِسُ؛ kıyasi amillerin altıncısı; اَلْمَصْدَرُ؛ “masdar”dır. وَ شَرْطُ عَمَلِهِ onun yani masdarın amel etme şartı; فِي الْفَاعِلِ failde amel etme şartı; وَ الْمَفْعُولِ بِهِ ve mefulü bih’te amel etme şartı; أَنْ لاَ يَكُونَ olmamasıdır, مُصَغَّرًا musaggar yani ism-i tasgir, وَ لاَ مَوْصُوفًا veya mevsuf, sıfatlanmış olmamasıdır, وَ لاَ مُقْتَرِنًا بِالْحَالِ ve hal manasına yakın olmamasıdır, وَ لاَ مُعَرَّفًا بِاللاَّمِ elif-lam ile muarref olmamasıdır, عِمْدَ الْاَكْثَرِ ulemanın ekserinin indinde. وَ لاَ عَدَدًا ve aded olmaması, وَ لاَ نَوْعًا nev’ olmaması, وَ لاَ تَأْكِيدًا ve te’kid olmamalıdır, مَعَ الْفِعْلِ fiil ile beraber, أَوْ بِدُونِهِ veya fiilsiz, وَ الْفِعْلُ ve o fiil, مُرَادٌ irade edilmiştir, غَيْرُ لاَزِمِ الْحَذْفِ hazf edilmesi lazım olmayan. وَ إِنْ كَانَ لاَزِمَ الْحَذْفِ eğer hazf edilmesi lazım olursa, فَيَعْمَلُ الْمَصْدَرُ o halde masdar ame eder, لِقِيَامِهِ onun kaim olması için, مَقَامَ الْفِعْلِ fiil makamına, yerine. نَحْوُ؛ misali şöyledir; سَقْيًا زَيْدٌ “Zeyd sulansın” gibidir. وَ يَجُوزُ ve caizdir, حَذْفُ فَاعِلِهِ masdarın failini hazfetmek, بِلاَ نَائِبٍ naib olmaması ile beraber. Yerine herhangi bir lafız geçirilmeksizin masdarın hazfi caiz olur. وَ لاَ يَجُوزُ ve caiz değildir, هَذَا bu durumda yani فِي غَيْرِ الْمَصْدَرِ masdarın başkasında, وَ لاَ يُضْمَرُ izmar edilemez, yani fail müstetir zamir olamaz, فِيهِ masdarda. وَ لاَ يَتَقَمَّمُ ve mütekaddim olmaz, مَعْمُولُهُ masdarın mamulü, عَلَيْهِ masdarın önüne.

Metnin Toplu Manası; Kıyasi amillerin altıncısı “masdar”dır. Masdarın fail ve mefulün bih’te amel etmesinin şartları; musaggar ve mevsuf olmaması, hale delalet eden bir kelimeye beraber bulunmaması, lam-ı tarif ile muarref olmaması gereklidir. Bu da ulemanın ekserine göredir. Aynı zamanda fiil ile beraber veya fiilsiz, adet, nevi ve te’kid olmamasıdır. Fiil demekten murad hazfi lazım olmayan fiildir. Eğer fiilin hazfi lazım olursa masdar, fiilin yerine geçtiği için amel eder. Misal; سَقْيًا زَيْدٌ gibi. Masdarın failini vekilsiz hazf etmek caizdir. Masdardan başkasında da hazif caiz olmaz. Masdarın failini masdarda gizlemek caiz değildir. Masdarın mamulü kendisinden öne de geçemez.

وَ الْخَامِسُ؛ Kıyasi amillerin beşincisi; اِسْمُ التَّفْضِيلُ، ism-i tafdildir. وَ هُوَ ve o ismi tafdil; لاَ يَنْصِبُ الْمَفْعُولَ بِهِ mefulün bih’i nasb etmez. بِالْاِتِّفَاقِ ittifak ile. وَ لاَ يَرْفَعُ الْفَاعِلَ ve faili ref etmez, الظَّاهِرَ zahir olan faili, إِلاَّ ancak şöyle ref eder, إِذَا صَارَ döndüğünde, olduğunda, بِمَعْنَى الْفِعْلِ fiil manasında olduğunda zahir faili ismi tafdil ref edebilir. بِأَنْ يَكُونَ olmasıyla, وَصْفًا vasıf olmasıyla, لِمُتَعَلِّقِ alakalı olan bir şey için, مَا o şeyin, جَرَى ismi tafdil cari olmuştur, عَلَيْهِ onun üzerine, مُفَضَّلاً tafdil, üstün olduğu halde, بِاعْتِبَارِ التَّعَلُّقِ bahsedilen teâlluk itibariyle, عَلَى نَفْسِهِ kendisi üzerine, بِاعْتِبَارِ غَيْرِهِ başkasına teâlluk etmesi itibariyle. مَنْفِيًّا o ismi tafdilin nefy edilmiş olmasıyla. نَحْوُ؛ misali şöyledir; مَا رَأَيْتُ رَجُلاً اَحْسَنَ فِي عَيْنِهِ الْكُحْلُ مِنْهُ فِي عَيْنِ زَيْدٍ “Zeydin gözündeki kendi gözündeki sürme daha güzel olan hiçbir adam görmedim” gibidir. Kelime manaları; مَا رَأَيْتُ ben görmedim, رَجُلاً bir adam, اَحْسَنَ daha güzel, en güzel, فِي عَيْنِهِ onun (zeyd’in) gözündeki, الْكُحْلُ sürme, مِنْهُ ondan, فِي عَيْنِ زَيْدٍ Zeyd’in gözündeki. وَ يَعْمَلُ ve ismi tafdil amel eder; فِي غَيْرِهِمَا o ikisinin (mefulün bih sarih ve zahir fiilin) haricinde.

Metnin Toplu Manası; Kıyasi amillerin beşincisi “ism-i tafdil”dir. İsm-i tafdil mefulün bih’i ittifak ile nasb edemez ve zahir olan faili de ref edemez. Ancak fiil manasında olduğunda ref edebilir. İsmi tafdil lafızda bir şeyin sıfatı olmalıdır, bir şeye itimad etmelidir. Bu da ismi tafdilin lafızda o şeyden sıfat, haber ya da hal olmasıyla olur. o şeye de مَا جَرَى عَلَيْهِ denilir. Mana hususunda hakikatte o şeyin müteallakının sıfatı olmalıdır. O müteallak مَا جَرَى عَلَيْه ile başka şeyin arasında müşterek olduktan sonra مَا جَرَى عَلَيْه ‘in tealluku itibariyle mufaddal olmalıdır. İsmi tafdil menfi olmalıdır. İsmi tafdil, fail ve mefulün bihten başkasında amel eder.

مَا رَأَيْتُ رَجُلاً اَحْسَنَ فِي عَيْنِهِ الْكُحْلُ مِنْهُ فِي عَيْنِ زَيْدٍ terkibi üzerinden ism-i tafdilin zahiri failde amel etmesinin 5 şartını sıralayalım.

1. İsm-i tafdil olan اَحْسَنَ lafzı, lafız cihetinden رَجُلاً lafzının sıfatıdır. رَجُلاً mevsuftur ve ma cera aleyhtir. Yani ismi tafdilin lafızda üzerine vaki olduğu şeydir. Yani اَحْسَنَ lafzı رَجُلاً lafzına vakidir. Bu birinci şarttır ve yerine gelmiştir.
2. İsm-i tafdil olan اَحْسَنَ lafzı, lafız cihetinden رَجُلاً lafzının sıfatıdır. Çünkü ziyade, hangi yönden oluşu الْكُحْلُ lafzıyla kaimdir.
3. Müteallak olan الْكُحْلُ lafzı adamın gözü ile Zeyd’in gözü arasında müşterek olup, adamın gözüne itibarla mufaddaldir.
4. الْكُحْلُ lafzı Zeyd’in gözüne itibar ile mufaddalun ayehtir. 3 ve 4. Maddeler nefy edatı dahil olmadandır.
5. اَحْسَنَ lafzı مَا edatıyla menfi oldu. Nefy, ismi tafdilin belirttiği ziyadeliği ortadan kaldırdı. İsmi tafdil ise حَسُنَ fiili manasında oldu ve الْكُحْلُ lafzını fail alıp ref etti.

وَ الرَّابِعُ؛ kıyasi amillerin dördüncüsü; الصِّفَةُ الْمُشَبَّةُ، sıfat-ı müşebbehe’dir. فَهِيَ o sıfat-ı müşebbehe ki; تَعْمَلُ عَمَلَ فِعْلِهَا fiilinin ameli gibi amel eder. Yani sıfat-ı müşebbehe kendisinden türetildiği lazım fiil gibi, faili ref eder ama mefulün bih sarihi nasb edemez. بِالشُّرُوطِ bu sıfatı müşebbehenin fiili gibi amel etmesinin şartları vardır, الْمُعْتَبَرَةِ itibar edilen, فِي اسْمِ الْفَاعِلِ ismi failde, غَيْرَ o şartlardan hariçtir, مَعْنَى الْحَالِ hal manası, وَ الْاِسْتِقْبَالِ istikbal manası. فَإِنَّهُ muhakkak ki hal ve istikbal manası; لاَ يُشْتَرَطُ şart kılınmaz, فِي عَمَلِهَا sıfat-ı müşebbehenin amel etmesi konusunda. نَحْوُ؛ misali şöyledir; زَيْدٌ حَسَنٌ وَجْهُهُ “Zeyd, yüzü güzel olandır” gibidir.

Metnin Toplu Manası; Kıyasi amillerin dördüncüsü “sıfat-ı müşebbehe”dir. Bu da ismi failde muteber olan şartlarla fiilin ameli gibi amel eder. Yalnız hal ve istikbal manaları müstesnadır. Hal ve istikbal manaları sıfat-ı müşebbehenin amelinde şart kılınmamıştır. Misal; زَيْدٌ حَسَنٌ وَ وَجْهُهُ gibi.

 زَيْدٌ mübtedadır, حَسَنٌ lafzı زَيْدٌ lafzının haberidir ve sıfat-ı müşebbehedir ve وَجْهُهُ ise حَسَنٌ lafzının failidir. حَسَنٌ gibi mübtedaya haber olan ve lazım (beşinci bab) olan fiillerden olan ve “sıfat-ı müşebbehe” diye tesmiye edilen bu kelimeler lafzen ve manen ism-i faile benzer. Lafzen benzerliği; ismi fail gibi tesniye, cemi, mükesser ve müennes geldiği içindir. Manen benzerliği; ismi fail gibi fiil kendisi ile kaim zata delalet ettiği için. Sıfat-ı müşebbehe kendinden müştak olduğu lazım fiilin ameli gibi amel eder. Amel yönünden fiil üzerine zaiddir. Bazen sıfat-ı müşebbehe faili zahirini mefule teşbihen nasb eder, ama fiili nasb edemez.

Sıfat-ı müşebbehenin amel etme şartı 3 tanedir; Musaggar olmamalı, Mevsuf olmamalı, Şu beş şeyin birisine itimad etmelidir: mübteda, mevsuf, zilhal, nefy harfi ve istifham. Hal ve istikbal manaları sıfat-ı müşebbehenin amelinde şart kılınmamıştır. Bunun nedeni sıfatı müşebbehenin sübut ve istimrar (o anda süregelmek) manasında olup zaman gerektiren hades manasında olmamasındandır.

Bir Faide; Sıfat-ı Müşebbehenin mamulünde birçok vecih tasavvur olunur. زَيْدٌ حَسَنٌ وَجْهُهُ terkibine binaen; Sıfat-ı müşebbehe ya elif-lam ile muarref olur اَلْحَسَنُ gibi, ya elif-lamdan tecrid edilir حَسَنٌ gibi. Bu ikisinin her birinde mamulü ya muzaf olur وَجْهُهُ gibi, ya elif-lam ile muarref olur اَلْوَجْهُ gibi, ya izafet ve elif-lamdan mücerred olur وَجْهٌ gibi. Sıfat-ı müşebbehenin mamulü وَجْهُهُ iken bu vecihler olabilir, وَجْهَهُ ve وَجْهِهِ şeklinde de olabilir.

وَ شَرْطُ عَمَلِهِمَا o ikisinin (ismi fail ve ismi mefulün) amel etme şartı; فِي الْفَاعِلِ failde yani ismi fail failde, ismi meful naib-i failde, الْمُنْفَصِلِ munfasıl olan failde amel etmelerinin şartı, وَ الْمَفْعُولِ بِهِ ve mefulün bih sarihte, أَنْ لاَ يَكُونَا o ikisinin (ismi fail ve ismi mefulün) olmamasıdır; مُصَغَّرَيْنِ musaggar yani ismi tasgir olmamaları gerekir. نَحْوُ misali şöyledir; ضُوَيْرِبْ az dövücü, وَ مُضَيْرِبْ az dövülmüş, وَ لاَ مَوْصُوفَيْن o ikisinin (ismi fail ve ismi mefulün) sıfatlanmış olmamaları gerekir. نَحْوُ misali şöyledir; جَاءَنِى ضَارِبٌ شَدِيدٌ “Bana şiddetli vuran geldi” gibidir. Cümledeki شَدِيدٌ lafzı ضَارِبٌ ismi failinin sıfatı olduğu için ضَارِبٌ ismi faili munfasıl failde ve mefulün bih sarihte amel edemez. وَ إِنْ وُصِفَا eğer o ismi fail ve ismi meful vasıflanırsa, بَعْدَ الْعَمَلِ amel ettikten sonra, لَمْ يَضُرُّ ismi fail ve ismi mefulün amel ettikten sonra sıfatlanması zarar vermez; عَمَلَهُمَا السَّابِقَ o ikisinin önceden amel etmiş olmalarına zarar vermez. نَحْوُ؛ misali şöyledir; جَاءَنِى رَجُلٌ ضَارِبٌ غُلاَمُهُ شَدِيدٌ “Oğlu dövücü olan adam bana geldi” terkibinde ضَارِبٌ ismi faili غُلاَمُ kelimesini faili olarak ref ettikten sonra شَدِيدٌ kelimesi ile sıfatlanmıştır. ثُمَّ sonra, إِنْ كَانَا eğer ikisi (ismi fail ve ismi mefulün) olur ise, بِاللاَّمِ lam ile, لاَ يُشْتَرَطُ şart kılınmaz, لِعَمَلِهِمَا o ikisinin (ismi fail ve ismi mefulün) amel etmeleri için, غَيْرُ مَا ذُكِرَ zikredilen musaggar olmamak ve sıfatlanmamak şartlarından gayrısı. نَحْوُ؛ misali şöyledir;  اَلضَّارِبُ غُلاَمُهُ عَمْرًا اَمْسِ عِنْدَنَا “Dün çocuğu Amr’a vuran yanımızdadır” gibi. وَ إِنْ كَانَا مُجَرَّدَيْنِ eğer o ikisi (ismi fail ve ismi meful) mücerred olurlarsa مِنْهَا ondan yani elif-lam harfinden, يُشْتَرَطُ الْاِعْتِمَادُ dayanmaları şarttır, عَلَى الْمُبْتَدَإِ mübteda üzerine, أَوِ الْاِسْتِفْهَامِ veya istifham üzerine, نَحْوُ misali şöyledir; اَقَائِمُ الزَّيْدَانِ “İki Zeyd ayakta mıdır” terkibindeki قَائِمٌ ismi faili gibidir. أَوِ النَّفْىِ veya nehy kelimesi üzerine. Misali نَحْوُ؛ şu şekildedir; مَا قَائِمٌ الزَّيْدَانِ “İki Zeyd kalkıcı değildir” terkibindeki قَائِمٌ ismi faili gibidir. وَ يُشْتَرَطُ ve şart kılınır, فِي نَصْبِهِمَا o ikisinin (ismi fail ve ismi meful) nasb etmeleri konusunda, الْمَفْعُولَ بِهِ mefulün bih sarihi, الدَّلاَلَةُ delalet etmeleri, عَلَى الْحَالِ أَوِ الْاِسْتِقْبَالِ hal ve istikbal üzerine, تَثْنِيَتُهُمَا o ikisinin (ismi fail ve ismi meful) tesniyeleri, وَ جَمْعُهُمَا ve çoğulları, كَـمُفْرَدِهِمَا müfredleri gibidir. وَ كَذَا ve bunun gibidir, ثَلاَثَةُ اَوْزَانٍ üç vezin üzere gelen, مِنْ مُبَالَغَةِ الْفَاعِلِ mübalağalı ismi failden. فَعَّالٌ babı, وَ فَعُولٌ babı, وَ مِفْعَالٌ babı. وَ لاَ يُشْتَرَطُ şart kılınmaz, فِي عَمَلِ هَذِهِ الثَّلاَثَةِ bu üç babın amel etmeleri, مَعْنَى الْحَالِ وَ الْاِسْتِقْبَالِ hal ve istikbal manası.

Metnin Toplu Manası; İsmi fail ve ismi mefulün, munfasıl failde ve mefulün bihte amel etmelerinin şartı; İsmi tasgir olmamalarıdır. Misal; ضُوَيْرِبْ وَ مُضَيْرِبْ gibi. Diğer şartı; Sıfatlanmış olmamalarıdır, misal; جَاءَنِى ضَارِبٌ شَدِيدٌ gibi. Eğer bunlar amel ettikten sonra sıfatlanmış olursa önceki amellerine zarar vermez, misal; جَاءَنِى رَجُلٌ ضَارِبٌ غُلاَمُهُ شَدِيدٌ gibidir.

Eğer ismi fail ve ismi meful elif-lamlı olurlarsa amel etmeleri için bundan başka şart gerekmez, misal; اَلضَّارِبُ غُلاَمُهُ عَمْرًا اَمْسِ عِنْدَنَا gibi. Eğer bunlar elif-lamsız olursa mübtedaya yaslanmaları veya bir mevsufa veya hal sahibine yaslanmaları şartı kılınır, misal; جَاءَنِى زَيْدٌ رَاكِبًا غُلاَمُهُ gibidir. Veya istifhama yaslanmaları şartı kılınır, misal; اَقَائِمُ الزَّيْدَانِ gibidir. Ya da bir nefy kelimesine yaslanması şartı kılınır, misal; مَا قَائِمٌ الزَّيْدَانِ gibidir.

İsmi fail ve ismi mefullerin tesniye ve cemileri de amel hususunda müfredleri gibidir. Mübalağalı ismi failin de şu üç vezni فَعُولٌ ve فَعَّالٌ ve مِفْعَالٌ tıpkı amelce ismi fail ve meful gibidir. Ama bu üç babın amelinde hal ve istikbal manası şart kılınmaz.