ثُمَّ الْاِعْرَابُ sonra (irabın alametleri ve irab yerleri anlatıldıktan sonra) irab, إِنْ ظَهَرَ eğer zahir (açık) olur ise, فِي اللَّفْظِ lafızda, يُسَمَّى isimlendirilir; لَفْظِيَّا lafzi irab diye. كَمَا gibidir, فِي الْأَمْثِلَةِ الْمَذْكُورَةِ zikredilen misallerde olduğu gibidir. Örneğin amillerin etki ettiği mamullerdeki değişimler hep lafzi iraba girer. وَ إِنْ لَمْ يَظْهَرْ irab eğer zahir olmazsa, فِي اللَّفْظِ lafızda, بَلْ bilakis, قُدِّرَ takdir edilirse (öyle olması uygun görülürse), mukadder olur ise; فِي آخِرِهِ murebin (9 irab yerindeki isimlerin) sonunda, يُسَمَّى adlandırılır, تَقْدِيرِيًّا takdiri irab diye tesmiye olunur. نَحْوُ takdiri irabın misali şu şekildedir; أَنَا الْعَاصِى “Ben asiyim” terkibindeki الْعَاصِى lafzı gibidir. الْعَاصِى lafzının aslı الْعَاصِىُ ‘dur. Fakat ى harfi üzerine damme ağır gelmiştir ve hazf edilmiştir. Buradaki ى harfi üzerine damme takdir edilir. Burada takdiri irab vardır. وَ إِنْ لَمْ يَظْهَرْ ve eğer zahir (lafzi irab) olmazsa, وَ لَمْ يُقَدَّرْ ve takdir edilmezse (takdiri irab olmazsa), فِي آخِرِهِ o murebin sonu, يُسَمَّى isimlendirilir, مَحَلِّيًّا mahalli irab diye tesmiye olunur. نَحْوُ Mahalli iraba misal; تَوَكَّلْنَا عَلَى مَنْ لاَ يَأْتِى الْخَيْرُ إِلاَّ مِنْ جِهَتِهِ “Biz, hayır sadece O’nun tarafından gelen bir zat’a (عَلَى مَنْ) tevekkül ettik” terkibindeki, başında harf-i cerr olduğu halde kendisini cerr edemeyen مَنْ lafzı gibidir. Lafzi bir değişim veya takdiri bir irab yoktur. Fakat bulunduğu mahal cerr mahallidir, ve مَنْ lafzına mahallen mecrur diyebiliriz.

Metnin Toplu Manası; İrab alametleri ve Mureb (irab yerleri) anlatıldıktan sonra irab (بِحَسَبِ الصِّفَةِ) üç kısımda incelenir. Eğer irab lafızda zahir olursa o iraba Lafzi İrab denilir. Misal; كَتَبَ زَيْدٌ بِالْقَلَمِ terkibinden قَلَمْ lafzı mecrurdur ve irabı kesre iledir, meful konumda olsa nasb, fail olsa idi ref alameti olacaktı. İşte bu lafzi irabtır. Bu zamana kadar anlatılan misallerde olduğu gibi. Amiller ve mamullerde anlatılan misallerdeki gibi. Eğer irab lafızda zahir olmaz, bilakis mukadder (takdir edilen) bir halde mureb ismin sonunda vaki olur ise işte ona Takdiri İrab denilir. Takdiri iraba misal; أَنَا الْعَاصِى gibidir. العَصَىُ olan lafız takdiren الْعَاصِى olmuştur. Eğer irab lafızda zahir olmazsa ve mukadder de olmazsa işte o iraba Mahalli İrab denilir. Misali; تَوَكَّلْنَا tevekkül ettik, عَلَى مَنْ öyle bir zata ki (yani Allah’a), لاَ يَأْتِى gelmez, الْخَيْرُ bir hayır, إِلاَّ ancak gelir, مِنْ جِهَتِهِ onun cihetinden. “Biz, hayır sadece O’nun tarafından gelen bir zat’a (عَلَى مَنْ) tevekkül ettik” terkibindeki, başında harf-i cerr olduğu halde kendisini cerr edemeyen مَنْ lafzı gibidir. Lafzi bir değişim veya takdiri bir irab yoktur. Fakat bulunduğu mahal cerr mahallidir, ve مَنْ lafzına mahallen mecrur diyebiliriz. 

وَ الرَّابِعُ Dördüncüsü olan Huruf-u Meâl Hazif’e gelince; لاَ يَكُونُ olmaz, إِلاَّ نَاقِصُ الْاِعْرَابِ ancak nakıs irab olur, وَ هُوَ ve o, yani nakıs irab olan huruf-u meâl hazif; الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ muzari fiilde olur, ألَّذِى o muzari fiil ki; يَتَّصِلُ ittisal eder, bitişir; بِآخِرِهِ o muzarinin sonuna, ضَمِيرٌ bir zamir birleşir. غَيْرُ النُّونِ nun’un haricinde. Burada bahsedilen nun, ya tekid ya da cemi müennes nun’udur. Çünkü bu ikisi mebnidir, düşmez kalkmaz. فَرَفْعُهُ şu halde onun (sonuna cemi müennes nunu ile tekid nunu bitişmeyip, merfu bir zamir bitişen muzarinin) ref hali; بِالنُّونِ nun iledir. وَ نصْبُهُ وَ جَزْمُهُ nasb ve cezm hallerinde بِحَذْفِهِمَا o iki durumda da nun hazf edilir. نَحْوُ bu duruma misal şu şekildedir; اَلْاَوْلِيَاءُ وَ الْعُلَمَاءُ يَشْفَعَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَنَرْجُو أَنْ يَشْفَعَا وَ لَمْ يُعْرِضَا عَنَّا “Evliyalar ve Âlimler kıyamet günü şefaat ederler. Biz, onların şefaat etmesini ve bizden yüz çevirmemelerini ümit ederiz” gibidir.

Metnin Toplu Manası; Huruf-u meâl hazif’e gelince, nakıs irabtan başka bir irabı yoktur. Sonuna cemi müennes ve tekid nun’u haricinde merfu bir zamir bitişen muzari fiil için geçerlidir. Böyle bir muzari fiilin ref alameti nun iledir. Nasb ve Cezm alametleri ise o nun harfinin hazfiyle gerçekleşir. Bu bahsedilen muzari fiillere Efâl-i Hamse deriz. Misalimize göz atalım; اَلْاَوْلِيَاءُ وَ الْعُلَمَاءُ يَشْفَعَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَنَرْجُو أَنْ يَشْفَعَا وَ لَمْ يُعْرِضَا عَنَّا terkibini inceleyelim. اَلْاَوْلِيَاءُ evliyalar, وَ الْعُلَمَاءُ ve alimler, يَشْفَعَانِ o ikisi şefaat eder. يَشْفَعَانِ muzari fiildir ve sonundaki elif ve nun اَنِ muzari fiilin tesniyesidir. Buradaki elif fail, nun ise ref alametidir. Ama şunu bilmemiz gerekir ki muzari fiil, ism-i faile 3 yönden benzer. İzhar kitabında bahsedildiği gibi. يَشْفَعَانِ muzari fiili isti’malen ism-i faile benzetilmiştir. شَافِعَانِ manasındadır. Devam edelim; يَوْمَ الْقِيَامَةِ kıyamet günü, فَنَرْجُو o halde biz ümit ederiz, أَنْ يَشْفَعَا o ikisinin şefaat etmelerini. Burada يَشْفَعَانِ olan muzari fiil başına nasb edici أَنْ edatını alınca haliyle alameti nun harfinin hazfi oldu. وَ لَمْ يُعْرِضَا ve yüz çevirmemeleri. Burada ise cezm edici لَمْ edatı, normalde يُعْرِضَانِ olan muzari fiili meczum olduğu ve cezm alameti nun harfinin hazfi olduğu için sonundaki nun harfi hazf edildi. عَنَّا bizden. “Evliyalar ve Âlimler kıyamet günü şefaat ederler. Biz, onların şefaat etmesini ve bizden yüz çevirmemelerini ümit ederiz” gibidir.

Kısacası Fiil-i Muzari Malum veya Meçhul yapıda olsa bile Cemi Müzekker Gaib, Tesniye Müzekker Gaib, Cemi Müzekker Muhatab, Müfred Müennes Muhataba, Tesniye Müennes Gaibe hallerinden birinde ise ref alameti sonundaki nun’dur. Nasb veya cezm edicilerden birini başına alınca alameti sonundaki nun harfinin hazfiyle olur. Misalde يَنْصُرُ muzari fiilini baz aldım. Saydığım zamirlere göre sizler Efâl-i Hamse (Beş Fiil)’yi ezberleyiniz.

وَ الثَّالِثُ üçüncüsü (birincisi sadece harfler veya sadece harekeler ile olanlardı ve isime has olanlardı, üçüncüsü olan hem hareke hemde harfle olan olduğu için sadece muzari fiile hastır); لاَ يَكُونُ olmaz, إِلاَّ تَامَّ الْاِعْرَابِ tam irabtan başkası olmaz. وَ هُوَ قِسْمَانِ bu iki kısımdır; قِسْمٌ {اَلْأَوَّلُ} kısımlardan ilkinin; رَفْعُهُ بِالضَّمَّةِ ref hali damme ile, وَ نَصْبُهُ بِالْفَتْحَةِ nasb hali fetha ile, جَزْمُهُ cezm hali ise; بِحَذْفِ الْحَرَكَةِ harekenin silinmesiyledir. وَ هُوَ ve o, yani bu irablara haiz olan; الْفِعْلُ الْمُضارِعُ muzari fiildir, ألَّذِى öyledir ki; لَمْ يَتَّصِلْ بِآخِرِهِ o muzari fiilin sonuna bitişmez, ضَمِيرٌ bir zamir. وَ هُوَ حَرْفٌ صَحِيحٌ ve o muzari fiilin son harfi de sahih bir harftir. نَحْوُ sonu sahih olan muzari fiilin ref, nasb ve cezm haline misal; نُحِبُّ أَنْ تُشْفَعَ وَ لَمْ نُحْرَمْ “Biz, şefaat olunmasını ve mahrum olmamamızı severiz” gibidir. وَ قِسْمٌ {اَلثَّانِى} kısımlardan ikincisinin; رَفْعُهُ بِالضَّمَّةِ ref hali damme ile, وَ نَصْبُهُ بِالْفَتْحَةِ nasb hali fetha ile, جَزْمُهُ cezm hali ise; بِحَذْفِ الْآخِرِ sonundaki harfin silinmesiyle iledir. وَ ذَلِكَ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ ve bu irablar yine muzari fiil için geçerlidir. ألَّذِى öyle muzari fiildir ki bu; لَمْ يَتَّصِلْ بِآخِرِهِ ضَمِيرٌ sonuna bir zamir bitişmeyen muzaridir. وَ هُوَ حَرْفٌ عِلَّةٍ bilakis sonuna illet harfi (elif,vav,ya) bitişen muzari fiildir. نَحْوُ sonu illetli olan muzari fiilin ref, nasb ve cezm hallerine misal; نَدْعُو اللهَ أَنْ يَعْفُوَنَا وَ لَمْ يَرْمِنَا فِي النَّارِ “Bizi bağışlaması ve ateşe atmaması için Allaha dua ederiz” terkibinde olduğu gibidir.

Metnin Toplu Manası; Üçüncü kısım Hareke-i Meâl Haziftir. Bu hareke-i meâl hazif tam irab olur. İki kısıma ayrılır. Kısımlardan ilkinin ref hali damme ile, nasb hali fetha ile ve cezm hali ise harekenin hazfi iledir. Bu durum, sonuna zamir bitişmeyen ve sonu sahih olan fiili muzari içindir. Sonu sahih olan muzari fiilin ref, nasb ve cezm haline misal; نُحِبُّ أَنْ تُشْفَعَ وَ لَمْ نُحْرَمْ terkibindeki نُحِبُّ muzari fiili amil-i maneviden ötürü ref halindedir ve damme ile irablanır. تُشْفَعَ muzari fiili başına nasb edici أَنْ edatını almıştır ve mensub olarak nasb halindedir ve fetha ile irablanır. نُحْرَمْ muzari fiili de başına cezm edici لَمْ edatını aldığından cezm halindedir ve sonundaki hareke hazf olmuştur. Kısımlardan ikincisinin ref hali damme ile, nasb hali fetha ile ve cezm hali ise harfin hazfi iledir. Bu durum, sonuna zamir bitişmeyen ve sonu illetli olan fiili muzari içindir. Sonu illetli olan muzari fiilin ref, nasb ve cezm hallerine misal; نَدْعُو اللهَ أَنْ يَعْفُوَنَا وَ لَمْ يَرْمِنَا فِي النَّارِ terkibindeki نَدْعُو muzari fiili nakıs fiillerdendir ve amil-i maneviden ötürü ref halindedir ve damme ile irablanır. يَعْفُوَنَا muzari fiili başına nasb edici edat almıştır ve nasb hali fetha ile iralanmıştır. لَمْ يَرْمِنَا terkibindeki muzari fiilin aslı يَرْمِى şeklinde idi. Başına bir cezm edici edat olan لَمْ gelince illetli muzari fiilin son harfi hazf edilerek يَرْمِ şekline dönüşmüştür. نَا ise muttasıl nefs-i mütekellim meâl gayr zamiridir.

وَ إِمَّا نَاقِصُ الْاِعْرَابِ Huruf-u mahza irab-ı nakıs’a gelince; وَ هُوَ عَلَى قِسْمَيْنِ iki kısımdır. قِسْمٌ kısımlardan {اَلْأَوَّلُ} ilkinin; رَفُعُهُ بِالْوَاوِ ref hali vav iledir, وَ نَصْبُهُ وَ جَرُّهُ بِالْيَاءِ nasb ve cerr halleri ise ya iledir.  وَ ذَلِكَ irab halleri, جَمْعُ الْمُذَكَّرِ السَّالِمِ Cemi Müzekker salim, وَ أُولُو ve Ülü (sahip manasında), وَ عِشْرُونَ وَ أَخَوَاتُهَا ve Işrune (20 sayısı) ve Kardeşleri için geçerlidir. نَحْوُ Cemi Müzekker Salim’e misal; جَاءَنَا الْمُرْسَلُونَ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ “Bize Mürseller (elçiler, nebiler) geldi. Onlara selam olsun” terkibinde الْمُرْسَلُونَ lafzı Cemi müzekker salimdir. Müfredi مُرْسَلٌ ve tesniyesi مُرْسَلاَنِ ve Cemisi مُرْسَلُونَ şeklindedir. Cemi müzekker salimlerin ref hallerindeki irabı vav iledir dedik ve مُرْسَلُونَ şeklinde irablandı. Ve aynı şekilde وَ صَدَّقْنَا الْمُرْسَلِينَ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ “Biz Mürselleri (elçileri, nebileri) tasdik ettik. Onlara selam olsun” terkibinde Cemi müzekker salim olan مُرْسَلُونَ lafzı meful konumdadır ve nasb halindedir ve nasb hali ise ya iledir. Ve الْمُرْسَلِينَ şeklinde gelmiştir. Cerr hali de aynı şekilde الْمُرْسَلِينَ şeklinde gelir; وَ آمَنَّا بِالْمُرْسَلِينَ عَلَيْهِمُ السَّلاَمُ “Biz Mürsellere (elçilere, nebilere) iman ettik. Onlara selam olsun” terkibinde بِ harf-i cerri مُرْسَلُونَ lafzını cerr eder ve مُرْسَلُونَ olan cemi müzekker salim olan isimin cerr hali ya iledir. وَ قِسْمٌ Kısımların {اَلثَّانِى} ikincisinin; رَفْعُهُ بِالْاَلِفِ ref hali elif ile, وَ نَصْبُهُ وَ جَرُّهُ  بِالْيَاءِ nasb ve cerr hali ise ya iledir. وَ ذَلِكَ işte bu irablar; التَّثْنِيَةُ tesniye, وَ اِثْنَانِ ve isnani lafzı, وَ كِلاَ ve kila lafzı içindir. كِلاَ lafzının hususiyeti; مُضَافًا izafe edilmesidir, إِلَى مُضْمَرٍ bir zamire izafe edilmesi gerekir. نَحْوُ İsnani ve Kila lafızlarına misal; جَاءَنَا الْاِثْنَانِ كِلاَهُمَا أَيِ الْكِتَابُ وَ السُّنَّةُ “Bize her ikisi yani kitap ve sünnet geldi” ve وَ اتَّبَعْنَا الْاِثْنَيْنِ كِلَيْهِمَا “Ve biz her ikisine tabi olduk” ve وَ عَمِلْنَا بِالْاِثْنَيْنِ وَ كِلَيْهِمَا “Ve biz her ikisiyle amel ettik” gibidir.

Metnin Toplu Manası; Huruf-u Mahza İrab-ı Nakıs’a gelince; Bu irab şekli iki kısımdır. Kısımlardan ilkinde bahsedilen Cemi Müzekker Salim, Ülü, Işrune ve Kardeşleri olan isimlerdir ve bu isimlerin Ref hali vav ile, Nasb ve cerr halleri ise ya iledir. Bunların içinden Cemi müzekker salim’in ref haline misal; جَاءَنَا الْمُرْسَلُونَ terkibinde مُرْسَلُونَ lafzı cemi müzekker salimdir, faildir ve ref hali vav iledir. Nasb haline misal; صَدَّقْنَا الْمُرْسَلِينَ terkibinde مُرْسَلِينَ lafzı cemi müzekker salimdir, mefuldür ve nasb hali ya iledir. Cerr haline misal; آمَنَّا بِالْمُرْسَلِينَ terkibinde مُرْسَلِينَ lafzı cemi müzekker salimdir, mecrurdur ve cerr hali ya iledir. Kısımlardan ikincisinde bahsedilen Tesniye, İsnani ve Kila olan isimlerdir ve bu isimlerin ref hali elif ile, nasb ve cerr halleri ise ya iledir. İsnani ve Kila’ya misal; جَاءَنَا الْاِثْنَانِ كِلاَهُمَا أَيِ الْكِتَابُ وَ السُّنَّةُ terkibinde اِثْنَانِ lafzı fail konumdadır ve ref alameti elif iledir, كِلاَهُمَا fail konumdadır ve zamire izafe edilmiştir, ref alameti elif iledir. وَ اتَّبَعْنَا الْاِثْنَيْنِ كِلَيْهِمَا terkibinde اِثْنَانِ lafzı meful konumda olduğundan nasb alameti ya iledir ve اِثْنَيْنِ olmuştur. كِلاَهُمَا lafzı meful konumdadır ve nasb alameti ya iledir كِلَيْهِمَا olmuştur. وَ عَمِلْنَا بِالْاِثْنَيْنِ وَ كِلَيْهِمَا terkibinde ise اِثْنَانِ ve كِلاَهُمَا lafızlar harfi cerr ile mecrurdur ve cerr alametleri ya iledir, الْاِثْنَيْنِ ve كِلَيْهِمَا olmuşlardır.

وَ الثَّانِى ikincisi, yani sadece harf ile  tam irab (huruf-u mahza irab-ı tam), إِمَّا تَامُّ الْاِعْرَابِ ya tam irab olur, وَ هُوَ أَنْ يَكُونَ ve o huruf-u mahza irab-ı tam isimlerin, رَفْعُهُ بِالْوَاوِ ref hali vav ile olur, وَ نَصْبُهُ بِالْاَلِفِ nasb hali elif ile olur, وَ جَرُّهُ بِالْيَاءِ ve cerr hali ise ya harfi ile olur. وَ ذَلِكَ bu haller, الْاَسْمَاءُ السِّتَّةُ esma-i sitte ( 6 isim) içindir. الْمُعْتَلَّةُ mutel (illetli) olan 6 isim içindir. Öyle ki, الْمُضَافَةُ izafe edilmiştir, إِلَى غَيْرِ يَاءِ الْمُتُكَلِّمِ ya-i mütekellim haricine, مُفْرَدَةً müfred olduğu, وَ مُكَبَّرَةً ve mükebber (tasgir edilmemiş) olduğu halde. Kafiye kitabından bu derse bakabilirsiniz. وَ هِيَ ve esma-i sitte; أَبُوهُ وَ أَخُوهُ وَ حَمُوهَا وَ هَنُوهُ وَ فُوهُ وَ ذُومَالٍ olmak üzere 6 tanedir. نَحْوُ misale gelince; جَاءَنَا أَبُو الْقَاسِمِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ “Bize Ebu Kasım geldi” gibidir. Nasb haline misal; وَ صَدَّقْنَا أَبَا الْقَاسِمِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ “Ebu Kasım’ı tasdik ettik” gibidir. Cerr haline misal; وَ آمَنَّا بِأَبِى الْقَاسِمِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ “Ebu Kasım’a inandık” gibidir.

Metnin Toplu Manası; Birinci kısım sadece hareke ile tam veya nakıs irabtı. İkincisi de aynı şekilde harf ile tam veya nakıs irabtır. Bu kısım Huruf-u mahza irab-ı tam (sadece harfler ile tam irab) kısmıdır. Huruf-u mahza irab-ı tam’ın ref hali vav ile, nasb hali elif ile ve cerr hali ise ya iledir. İşte bu harflerin fail (merfu-vav), meful (mansub-elif) ve muzafun ileyh veya mecrur (meksur-ya) olma halleri esma-i sitte (6 isim) dediğimiz isimlerde geçerlidir. Bu esma-i sitte illete sahiptir. Yoksa harf tebdili olamazdı. Esma-i sitte’de bile şöyle bir kural vardır; Müfred veya Mükebber mütekellim ya’sından başkasına izafe olması gerekir esma-i sittenin. Yoksa bahsedilen tam irab olmaz.

Misaldeki أَبٌ ve أَبًا ve أَبٍ lafızları hiç birşeye izafe edilmemişlerdir. Müfred olarak kullanılmışlardır. Tam irabı almaları için böyle müfred halde olmamaları lazımdır. Bunlar muzaf değiller, izafe edilmemişlerdir. Bunları izafe etmemiz için zamir eklememiz lazımdır.Evvela zamire izafe edildiklerindeki huruf-u mahza irab-ı tam hallerini görelim. جَاءَنِى أَبُوهُ “Onun babası bana geldi” terkibinde أَبُوهُ lafzındaki هُ zamiri muzafun ileyhtir. Gelen kişi هُ zamiri ile ifade edilen kişinin babası olduğu için faildir. Ref mahallindedir ve أَبٌ müfred lafzı esma-i sitteden olduğu için zamire izafe edilip fail konumunda bulunursa irabı vav iledir. أَبُوهُ şeklinde gelmiştir. أَبُو lafzı muzaftır, yani izafe edilmiştir. رَأَيْتُ أَبَاهُ “Onun babasını gördüm” terkibinde أَبَاهُ lafzındaki هُ zamiri muzafun ileyhtir. görülen kişi هُ zamiri ile ifade edilen kişinin babası olduğu için görme işi ona geçtiğinden mefuldür. Nasb mahallindedir ve أَبًا müfred lafzı esma-i sitteden olduğu için zamire izafe edilip meful konumunda bulunursa irabı elif iledir. أَبَاهُ şeklinde gelmiştir. مَرَرْتُ بِأَبِيهِ “Onun babasına uğradım” terkibinde بِأَبِيهِ lafzındaki هِ zamiri muzafun ileyhtir. أَبِي lafzı بِ harf-i cerriyle cerr edilmiştir. أَبٍ müfred lafzı esma-i sitteden olduğu için zamire izafe edilip mecrur konumunda bulunursa irabı ya iledir. أَبِيهِ şeklinde gelmiştir. Bu misallerdeki vav, elif ve ya’nın halleri, zamire izafe edilen tüm esma-i sitte için geçerlidir.

أَبٌ ve أَبًا ve أَبٍ lafızları hiç birşeye izafe edilmemişlerdir ve  müfred olarak kullanılmışlardır. Bu lafızların ism-i tasgirlerine gelince sırayla أُبَىٌّ ve أُبَيًّا ve أُبَىٍّ şeklinde gelir. Görüldüğü böyle halde iken huruf-u mahza irab-ı tam olamazlar. Gelelim mütekellim ya’sına; أَبْ “Baba” lafzı mütekellim ya’sını aldığında أَبِى olur ve hangi konumda bulunursa bulunsun hep böyle kalır. O halde bu da huruf-u mahza irab-ı tam olamaz. Huruf-u mahza irab-ı tam için tek durum zamire izafedir. Gelelim esma-i sittedeki isimlere (Kafiye kitabında da bulabilirsiniz)

Misale gelince;  جَاءَنَا أَبُو الْقَاسِمِ”Bize Kasım’ın babası geldi” terkibinde أَبُو lafzı muzaftır ve الْقَاسِم ismine izafe edilmiştir. أَبُو lafzı cümlede fail konumda bulunduğundan ve أَبْ lafzı esma-i sitteden olduğu için huruf-u mahza irab-ı tam olarak vav ile irablanmıştır. صَدَّقْنَا أَبَا الْقَاسِمِ “Kasım’ın babasını tasdik ettik” terkibinde ise أَبَا  lafzı cümlede meful konumda bulunduğundan ve أَبْ lafzı esma-i sitteden olduğu için huruf-u mahza irab-ı tam olarak elif ile irablanmıştır. آمَنَّا بِأَبِى الْقَاسِمِ “Kasım’ın babasına iman ettik” terkibinde ise أَبِى lafzı cümlede mecrur konumda bulunduğundan ve أَبْ lafzı esma-i sitteden olduğu için huruf-u mahza irab-ı tam olarak ya ile irablanmıştır.

وَ إِمَّا نَاقِصُ الْاِعْرَابِ ve Nakıs İrab Yani Hareke-i Mahza İrab-ı Nakıs (Sadece harekeyle nakıs irab; وَ هَوَ ve o nakıs irab, عَلَى قِسْمَيْنِ iki kısımdır. قِسْمٌ kısımlardan biri; رَفْعُهُ بِالضَّمَّةِ ref hali damme iledir, وَ نَصْبُهُ وَ جَرُّهُ nasb ve cerr hali ise  بِالْفَتْحَةِ fetha iledir. وَ ذَلِكَ bu haller, غَيْرُ الْمُنْصَرِفِ gayru munsarif (çekimi olmayan ve cerr ve tenvin almayan isimler) isimler içindir. نَحْوُ gayru munsarifin ref haline misal; جَاءَنَا اَحْمَدُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ “Bize Ahmed Aleyhisselam geldi” gibidir. Nasb haline misal; وَ صَدَّقْنَا اَحْمَدَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ “Ahmed Aleyhisselamı tasdik ettik” gibidir. Cerr haline misal; وَ آمَنَّا بِاَحْمَدَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ “Ahmed Aleyhisselama inandık” gibidir. قِسْمٌ diğer bir kısım ise; رَفْعُهُ بِالضَّمَّةِ ref hali damme iledir, وَ نَصْبُهُ وَ جَرُّهُ nasb ve cerr hali ise; بِالْكَسْرَةِ kesre iledir. وَ ذَلِكَ bu irab halleri, الْجَمِعُ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمِ Cemi Müennes Salim içindir. نَحْوُ؛ Cemi müennes salimin ref haline misal; جَاءَنَا مُعْجِزَاتٌ “Bize mucizeler geldi” gibidir. Nasb haline misal; وَ صَدَّقْنَا مُعْجِزَاتٍ “Mucizeleri tasdik ettik” gibidir. Cerr haline misal; وَ آمَنَّا بِمُعْجِزَاتٍ “Mucizelere iman ettik” gibidir.

Metnin Toplu Manası; Nakıs iraba gelince, nakıs irab iki kısımdır. Kısımlardan birincisinin ref hali damme, nasb ve cerr halleri ise fetha ile irablanır. Bu hal gayrı munsarifler için geçerlidir. Gayrı munsariflerin ref haline misal; جَاءَنَا اَحْمَدُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ “Bize Ahmed Aleyhisselam geldi” terkibinde اَحْمَدُ lafzı hakiki faildir ve ref alameti damme ile olmuştur. وَ صَدَّقْنَا اَحْمَدَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ “Ahmed Aleyhisselamı tasdik ettik” terkibinde اَحْمَدَ gayrı munsarif ismi meful konumdadır ve nasb hali fetha ile olmuştur. وَ آمَنَّا بِاَحْمَدَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ “Ahmed Aleyhisselama inandık” terkibinde ise اَحْمَدْ gayrı munsarif ismi harfi cerr ile mecrur olmuştur ama gayrı munsarif olduğundan cerr hali yine fetha iledir. Kısımların İkincisinin ref hali damme, nasb ve cerr hali ise kesre iledir. Bu hal Cemi müennes Salim isimler içindir. Cemi müennes Salim isimlerin ref haline misal; جَاءَنَا مُعْجِزَاتٌ “Bize mucizeler geldi” terkibinde مُعْجِزَاتٌ lafzı cemi müennes salim bir isimdir, faildir ve ref alameti damme iledir. Nasb haline misal; وَ صَدَّقْنَا مُعْجِزَاتٍ “Mucizeleri tasdik ettik” terkibinde tasdik işi مُعْجِزَاتٍ isimine geçtiğinden mefuldür ve nasb alameti kesre ile olmuştur. Cerr haline misal; وَ آمَنَّا بِمُعْجِزَاتٍ “Mucizelere iman ettik” terkibinde cemi müennes salim olan مُعْجِزَاتْ isimi harfi cerr ile mecrur olmuştur. Bu isimlerin cerr hali kesre iledir.

وَ الْأَوَّلُ birinci kısım, Yani Hareke-i Mahza İrab-ı Tam (Sadece harekeyle tam irab); إِمَّا تَامُّ الْاِعْرَابِ Tam İrab’a gelince; وَ هُوَ ve o tam irab; أَنْ يَكُونَ olur, رَفْعُهُ بِالضَّمَّةِ ref hali damme iledir, وَ نَصْبُهُ بِالْفَتْحَةِ nasb hali fetha iledir, وَ جَرُّهُ بِالْكَسْرِةِ ve cerr hali kesre iledir. وَ ذَلِكَ ve bu üç hal, الْمُفْرَدُ الْمُنْصَرِفُ müfred munsarif isimler, وَ الْجَمْعُ الْمُكَسَّرُ الْمُنْصَرِفُ ve Cemi Mükesser Munsarif isimler içindir. نَحْوُ müfred munsarife misal; جَاءَنَا الرَّسُولُ عَلَيْهِ السَّلاَمُ “Bize Resul Aleyhisselam geldi” ve وَ صَدَّقْنَا الرَّسُولَ عَلَيْهِ السَّلاَمُ “Resul Aleyhisselamı tasdik ettik” ve وَ آمَنَّا بِالرَّسُولِ عَلَيْهِ السَّلاَمُ “Resul Aleyhisselama inandık” gibidir. نَحْوُ Cemi Mükesser Munsarife misal; نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ كُتُبٌ “Gökten kitaplar indi” ve وَ صَدَّقْنَا الْكُتُبَ “Kitapları tasdik ettik” ve وَ آمَنَّا بِالْكُتُبِ “Kitaplara iman ettik” gibidir.

Metnin Toplu Manası; Birinci kısım Tam İrab’tır. Tam irabta, Müfred Munsarif ve Cemi Mükesser Munsarif isimlerde ref hali damme ile, nasb hali fetha ile ve cerr hali kesre iledir. Yani her 3 duruma uygun harekeler ve haller gelir. Buna tam irab deriz. Müfred Munsarif’in ref haline misal; جَاءَنَا الرَّسُولُ “Bize resul geldi” terkibinde الرَّسُولُ hakiki faildir ve failliğin alameti reftir. Dolayısıyla الرَّسُولُ lafzının ref hali damme ile irablanır. Nasb haline misal; صَدَّقْنَا الرَّسُولَ “Resulu tasdik ettik” yani bizim tasdik işimiz resule geçti ve o da meful oldu. الرَّسُولَ meful konumundadır ve mefulluğun alameti nasbtır. Nasbın alameti de fetha ile olur. Dolayısıyla الرَّسُولَ lafzının nasb hali fetha iledir. Cerr haline misal; آمَنَّا بِالرَّسُولِ “Resule İman ettik” terkibinde açıkça رَسُولْ lafzının başında بِ harfi cerri yer almaktadır. رَسُولْ lafzını cerr eder ve رَسُولْ lafzı mecrur olur. Müfred Munsarifin cerr hali kesre iledir. رَسُولْ lafzı ise harfi cerr ile beraber بِالرَّسُولِ olmuştur ve alameti de kesre ile olmuştur. Gelelim Cemi Mükesser Munsarife; نَزَلَ مِنَ السَّمَاءِ كُتُبٌ “Gökten kitaplar indi” terkibinde كُتُبٌ faildir ve Cemi Mükesser Munsariftir. كُتُبٌ lafzı fail konumda olduğundan alameti reftir. Bu isimlerin ref hali ise damme iledir. كُتُبٌ lafzı merfudur. صَدَّقْنَا الْكُتُبَ “Kitapları tasdik ettik” terkibinde الْكُتُبَ meful konumdadır. Mefulluğun alameti nasb oluşudur. Cemi mükesser munsariflerin nasb hali ise fetha iledir. الْكُتُبَ mansubtur. آمَنَّا بِالْكُتُبِ “Kitaplara İman ettik” terkibi aynı آمَنَّا بِالرَّسُولِ gibidir. بِالْكُتُبِ harfi cerr ile mecrurdur ve Cemi mükesser munsariflerin cerr hali kesre iledir.

اَلْبَابُ الثَّالِثُ Amillerin üçüncü babı, فِي الْعِرَابِ irab hakkındadır. وَ هُوَ ve o irab, إِمَّا حَرَكَةٌ ya harekedir, أَوْ حَرْفٌ veya harftir, أَوْ حَذْفٌ veya haziftir, yani silinmektir. وَ الْحَرَكَةُ ثَلاَثَةٌ Harekeler 3 tanedir; ضَمَّةٌ damme, وَ فَتْحَةٌ ve fetha, وَ كَسْرَةٌ ve kesra. وَ الْحَرْفُ أَرْبَعَةٌ؛ ve Harfler 4 tanedir. وَاوٌ vav’dır, وَ يَاءٌ ve ya’dır, وَ اَلِفٌ ve elif’tir, وَ نُونٌ ve nun’dur. وَ الْحَذْفُ ثَلاَثَةٌ Hazif 3 tanedir. مُخْتَصٌّ hastır, tahsis edilir; بِالْفِعْلِ  fiile hastır. Bu fiil, sonuna cemi müennes nunu ve tekid nunu bitişmemiş fiil-i muzaridir. İşte böyle olan muzari fiildeki irab حَذْفُ الْحَرَكَةِ harekenin hazfi olarak ve وَ حَذْفُ الْآخِرِ sonunun hazfi olarak gerçekleşir. Sonunda tekid ve cemi müennes nunu olmayan muzari fiilin birinci irabı harekenin hazfiyle لَمْ يَنْصُرْ şeklinde nevasıb ve cevazım sayesinde olur. İkinci irabı ise, eğer muzari fiil nakıs ise yani sonu illetli ise o illet düşer. Misal; لَمْ يَغْزُ şeklindedir. Cezm edici edat gelmeden önce muzari fiil يَغْزُو idi. وَ حَذْفُ النُّونِ ve üçüncü irab ise nun’un hazfi olarak gerçekleşir. Buna misal; لَمْ تَنْصُرِي ve لَمَّا يَنْصُرُوا gibidir. فَالْجُمْلَةُ عَشَرَةٌ. و bu sayılanların cümlesi 10 tanedir. وَ أَنْوَاعُ الْمُعْرَبِ ve mureb’in (irab yerinin) nevleri; بِالْقِيَاسِ kıyas ile, bakmak iledir; إِلَى مَا o irablara bakılır ki, أُعْطِىَ o irablar verilir, لَهَا ona, yani murebin nevilerine. مِنْ هَذِهِ الْعَشَرَةِ bu 10 tane olan irab alameti, تِسْعَةٌ، dokuz olan irab yerlerine veriliyor. Yani 10 tane irab alametimiz var ve biz bu 10 alameti toplamda 9 olan yerde kullanabiliriz. Bu 9 tane mureb; Müfred Munsarif, Cemi Mükesser Munsarif, Cemi Müennes Salim, Gayr-ı Munsarif, Esma-i Sitte, Tesniye – Kila ve İsnani, Cemi Müzekker Salim – Ülü – Işrune ve Benzerleri ve Muzari Fiildeki Nun’un hazfi, nakıs muzarinin sonundaki harfin hazfi ve Muzari Fiilin harekesinin hazifi. لِأَنَّ اِعْرَابَهَا çünkü 9 tane mureb yerinin irabı, إِمَّا بِالْحَرَكَةِ الْمَحْضَةِ ya sadece harekedir, أَوْ بِالْحُرُوفِ الْمَحْضَةِ veya sadece harf iledir. وَ هُمَا ve o ikisi yani sıf harekeyle veye sırf harf ile olan irab, مُخْتَصَّانِ o iki hal hastır, بِالْاِسْمِ isime hastırlar. Ve 9 tane murebin irabı أَوْ بِالْحَرَكَةِ مَعَ الْحَذْفِ hazif ile beraber hareke ile de olur, أَوْ بِالْحُرُوفِ مَعَ الْحَذْفِ veya hazif ile beraber harf ile de olabilir. وَ هُمَا ve o ikisi, yani hazif ile hareke veya hazif ile harf olması; بِالْفِعْلِ fiile hastır.

Metnin Toplu Manası; Avamil kitabı 3 ana bölümden oluşmaktadır. Üçüncü bab İrab yani Amel hakkındadır. İrab, ya harekedir, ya harftir ya da hazif (silinme, düşme)’tir. Hareke ile olan İrab 3 tanedir, Bunlar; damme, fetha ve kesradır. Harf ile olan İrab 4 tanedir, Bunlar; Vav, ya, elif ve nun harfleridir. Hazif ile olan irab 3 tanedir ve Muzari fiile hastır. Bu muzari fiil, sonuna cemi müennes nunu ve tekid nunu bitişmeyen muzari fiildir. Böyle bir muzari fiilde 3 tane hazif hali vardır, Bunlar; Muzari Fiilin son harekensinin hazfi (cezm ediciler nedeniyle), Son harfinin hazfi (eğer muzari fiil nakıs ise cezm edici edatlar o illetli harfi düşürür) ve Muzari fiilin sonuna bitişen nun harfinin düşmesidir. Bu sayılanların (3 tane hareke, 4 tane harf, 3 tane hazif) cümlesi 10 tanedir. Bu 10 irab alameti üzerinden, kendisine irab takdir edilen yerler (mureblik) 9 tanedir. Yani biz 10 tane irab alametini 9 tane irab yerinde uygularız. Çünkü bu 9 murebin (irab yerlerinin) irabı ya sadece hareke (hareke-i mahza) iledir, ya da sadece harf (huruf-u mahza) iledir. Ve bu ikisi (yani ya sadece hareke ile, ya da sadece harf ile olması) isime hastır. Veya hazif ile hareke (hareke-i meâl hazif) ya da hazif ile harf (huruf-u meâl hazif) olur. Bu ikisi de (Yani hazif ile hareke ya da hazif ile harf olması) fiile hastır.

وَ الضَّرْبُ الثَّانِى؛ Mamuller İkiye ayrılırlar, İkinci Kısım Mamulu bitTebiyye’dir. خَمْسَةٌ beş tanedir. اَلْأَوَّلُ birincisi; الصِّفَةُ Sıfat’tır. نَحْوُ misali şöyledir; أَعْبُدُ اللهَ الْعَظِيمَ “Azim olan Allah’a kulluk ederim” gibidir. وَ الثَّانِى ikincisi; الْعَطْفُ Atıf’tır. بِاَحَدِ الْحُرُوفِ الْعَشَرَةِ on harften biriyle atıf yapılan atıftır. اَلْوَاوُ vav-ı atıfa; نَحْوُ؛ misali şöyledir; أُطِيعُ اللهَ وَ الرّسُولَ “Allah’a ve resule itaat ederim” gibidir. وَ الْفَاءُ ve fa-i atıfa; نَحْوُ؛ misali şöyledir; تَجِبُ التَّكْبِيرَةُ الْإِفْتِتَاحِ فَالْقِيَامُ “İftitah tekbiri (Allah-u Ekber) vaciptir sonra kıyam gelir” gibidir. وَ ثُمّ ve sümme-i atıfa; نَحْوُ؛ misali şöyledir; يَجِبُ الْعِلْمُ ثُمَّ الْعَمَلُ “İlim vaciptir sonra amel vaciptir” gibidir. وَ حَتَّى hatta-i atıfa; نَحْوُ؛ misali şöyledir; مَاتَ النَّاسُ حَتَّى الْأَنْبِيَاءُ “insanlar, hatta nebiler öldü” gibidir. وَ أَوْ ev-i atıfa; نَحْوُ؛ misali şöyledir; صَلِّ الضُّحَى أَرْبَعًا أَوْ ثَمَانِيًا “Duha vaktinde 4 veya 8 (rekat) namaz kıl” gibidir. وَ إِمَّا imma-i atıfa; نَحْوُ؛ misali şöyledir; إِعْمَلْ إِمَّا وَاجِبًا وَ إِمَّا مُسْتَحَبًّا “ya vacip ya da müstehap amel et” gibidir. وَ أَمْ em-i atıfa; نَحْوُ؛ misali şöyledir; أَ رِضَاءَ اللهِ تَطْلُبُ أَمْ سَخْطَهُ “Allahın rızasını mı yoksa gazabını mı talep ediyorsun” gibidir. وَ لاَ lâ-i atıfa; نَحْوُ؛ misali şöyledir; إِعْمَلْ صَالِحًا لاَ سَيِّئًا “Salih amel et kötü amel değil” gibidir. وَ بَلْ bel-i atıfa; نَحْوُ؛ misali şöyledir; أَطْلُبْ حَلاَلاً بَلْ طَيِّبًا “Helal talep et bilakis temiz olanı” gibidir. وَ لَكِنْ lakin-i atıfa; نَحْوُ؛ misali şöyledir; لاَ يَحِلُّ رِيَاءٌ لَكِنْ إِخْلاَصٌ “Riya helal değildir lakin ihlas helaldir” gibidir. وَ الثَّالِثُ üçüncüsü; التَّأْكِيدُ tekid (pekiştirme), نَحْوُ misali şöyledir; أُطْلُبِ الْإِخْلاَصَ الْإِخْلاَصَ “İhlası talep et ihlası” gibidir. وَ نَحْوُ؛ diğer misal; أُتْرُكِ الذُّنُوبَ كُلَّهَا “Günahları terk et, hepsini” gibidir. وَ الرَّابِعُ dördüncüsü; الْبَدَلُ bedeldir. نَحْوُ misali şöyledir; أُعْبُدْ رَبَّكَ اِلَهَ الْعَالَمِينَ وَ “Rabbine kulluk et, alemlerin ilahı olan rabbine” gibidir. وَ نَحْوُ diğer misal; أُبْغُضِ النَّاسَ مَنْ عَصَى اللهَ تَعَالَى مِنْهُمْ “İçinizden Allah-u Teala’ya kim asi olursa ona buğz et” gibidir. وَ نَحْوُ diğer misal; إِحْفَظِ اللهَ تَعَالَى حَقَّهُ “Allah-u Teala’yı koru (haşa ve kella), yani hakkını koru” yani bir yerde Allah’a  iftira, yalan, dolan isnad edilirse işte o anda Allahın bunlardan münezzeh olduğunu söyle, hakkı savun. وَ الْخَامِسُ beşincisi; عَطْفُ الْبَيَانِ atful beyandır. نَحْوُ misali şöyledir; آمَنَّا بِنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَوةُ وَ السَّلاَمُ “Nebimiz Muhammed (aleyhissalatü vesselam)’e iman ettik, inandık” gibidir.

Metnin Toplu Manası; Mamuller ikiye ayrılırlar. İkinci kısım Mamulu BitTebiyye’dir. Mamulu BitTebiyye 5 tanedir. Birincisi; Sıfat’tır. Misali şöyledir; أَعْبُدُ اللهَ الْعَظِيمَ “Azim olan Allah’a kulluk ederim” gibidir. Bu terkibte الْعَظِيمَ lafzı sıfat, اللهَ lafzı ise mevsuf (sıfatlanan) isimdir. Kaide gereği sıfat, mevsufunun irabını giyer. Yani mevsufun irabı neyse sıfatınki de odur. Misale bakınca اللهَ lafzı hakiki bir mefuldür ve mansubtur. Ona tabi olan sıfatı da haliyle mansub olmuştur. İkincisi; Atıf’tır. Bu atıf 10 harf ile yapılır.

وَاوُ harfi; Türkçedeki “ve” bağlacıdır. فَاءُ harfi “bundan sonra, o halde” demektir. ثُمَّ harfi “sonra” demektir. حَتَّى harfi Türkçedeki “hatta” demektir. Harf-i cerr olan farklıdır. أَوْ harfi “veya” demektir. إِمَّا harfi “ya” demektir. Yani ya öyle yap yada böyle manasındadır. أَمْ harfi “yoksa” demektir. لاَ harfi olumsuzluktur. بَلْ harfi “bilakis” demektir. لَكِنْ harfi Türkçedeki “lakin, ama” demektir. Geçelim bu atıf harflerinin misallerine..

أُطِيعُ اللهَ وَ الرّسُولَ “Allah’a ve resule itaat ederim” terkibinde وَ atıf harfidir. الرّسُولَ matuftur (atf edilen) ve اللهَ lafzı ise matufun aleyh (kendisine atfedilen) olarak gelmiştir. Yani ben Allaha olan taatimi resule de atfediyorum. Bu atfımı وَ ile yaptım, o halde وَ harf-i atıfadır. Burada da matuf الرّسُولَ lafızı, matufun aleyh olan اللهَ lafzının irabını giymiştir. تَجِبُ التَّكْبِيرَةُ الْإِفْتِتَاحِ فَالْقِيَامُ “İftitah tekbiri (Allah-u Ekber) vaciptir sonra kıyam gelir” terkibinde فَاءُ harfi atıf harfidir. Burada قِيَامُ lafzı matuftur. Biz bu قِيَامُ matufunu, harf-i atıfa olan فَاءُ ile التَّكْبِيرَةُ lafzına atfettik. Yani “tekbir” vaciptir, bu vacibiyyet bir de “kıyam” için geçerlidir dedik ve vacibliği tekbir lafzı üzerinden kıyam lafzına atfettik. Dolayısıyla التَّكْبِيرَةُ lafzı, kendisine قِيَامُ lafzı atfedildiği için matufun aleyh olmuştur. Unutmayalım ki matuf, matufun aleyhin irabını giyer ve daima matufun aleyhten sonra gelir. يَجِبُ الْعِلْمُ ثُمَّ الْعَمَلُ “İlim vaciptir sonra da amel” terkibinde ثُمَّ harfi atıfadır. ثُمَّ lafzından sonra gelen matuftur. Haliyle الْعَمَلُ lafzı matuftur. الْعِلْمُ ise matufun aleyhtir ve الْعَمَلُ kendisine atfedilmiştir. مَاتَ النَّاسُ حَتَّى الْأَنْبِيَاءُ “insanlar, hatta nebiler öldü” terkibinde ise حَتَّى harfi atıfadır. İnsanların ölmesini nebilere de atf ettiği için atıf harfidir. النَّاسُ lafzı matufun aleyh, الْأَنْبِيَاءُ lafzı ise matuftur. صَلِّ الضُّحَى أَرْبَعًا أَوْ ثَمَانِيًا “Duha vaktinde 4 veya 8 (rekat) namaz kıl” terkibinde ise Kuşluk vaktinde kılınan namazın rekatının 4 mü yoksa 8 mi olacağı konusunda 4 yada 8 olması arasında atıf ilişkisi oluşmuş ve أَوْ atıf harfi, أَرْبَعًا matufun aleyh, ثَمَانِيًا matuf olarak zikredilmiştir. إِعْمَلْ إِمَّا وَاجِبًا وَ إِمَّا مُسْتَحَبًّا “ya vacip ya da müstehap amel et” terkibinde إِمَّا atıf harfidir. وَاجِبًا matufun aleyhtir, مُسْتَحَبًّا matuf olarak ona tabidir ve mansubtur. أَ رِضَاءَ اللهِ تَطْلُبُ أَمْ سَخْطَهُ “Allahın rızasını mı yoksa gazabını mı talep ediyorsun” terkibinde أَمْ atıf harfi, رِضَاءَ matufun aleyhtir, سَخْطَ ise matuftur. إِعْمَلْ صَالِحًا لاَ سَيِّئًا “Salih amel et kötü amel değil” terkibinde لاَ atıf harfidir, genelde kullanıldığını çok görmedim. صَالِحًا matufun aleyhtir ve meful olduğundan mansubtur, ona atfedilen سَيِّئًا ise matuftur ve yine ona tabidir.  أَطْلُبْ حَلاَلاً بَلْ طَيِّبًا “Helal talep et bilakis temiz olanı” terkibinde بَلْ atıf harfidir, حَلاَلاً matufun aleyh, طَيِّبًا ise matuftur. لاَ يَحِلُّ رِيَاءٌ لَكِنْ إِخْلاَصٌ “Riya helal değildir lakin ihlas helaldir” terkibinde ise لَكِنْ atıf harfidir, رِيَاءٌ matufun aleyh, إِخْلاَصٌ matuftur. Üçüncüsü; Te’kid’tir. Misalleri; أُطْلُبِ الْإِخْلاَصَ الْإِخْلاَصَ “İhlası talep et ihlası” gibidir. Burada bir lafız iki kere tekrar edilince tekid olur. أُتْرُكِ الذُّنُوبَ كُلَّهَا “Günahları terk et, hepsini” burada hepsini derken tamamı kast edildiğinden tekid gerçekleşmiştir. Dördüncüsü; Bedel’dir. Misali; أُعْبُدْ رَبَّكَ اِلَهَ الْعَالَمِينَ “Rabbine kulluk et, alemlerin ilahı olan rabbine” terkibinde; Rabbine kulluk et! Bundan bedel nedir? اِلَهَ الْعَالَمِينَ Alemlerin ilahı olan Rabbine kulluk et. أُعْبُدْ emirdir, اِلَهَ الْعَالَمِينَ ise رَبَّكَ lafzından bedeldir. Rabbine derken Alemlerin ilahı olması nedeniyle رَبَّكَ lafzından bedeldir. رَبَّكَ lafzı ise kendisinden bedel olunduğundan mübdelün minh olarak gelir. Diğer misal; أُبْغُضِ النَّاسَ مَنْ عَصَى اللهَ تَعَالَى مِنْهُمْ “İçinizden Allah-u Teala’ya kim asi olursa ona buğz et” terkibinde أُبْغُضِ “buğz et” kime? النَّاسَ insanlara, bundan bedel nedir? مَنْ عَصَى اللهَ تَعَالَى Allah-u Tealaya asi olan kimseye buğz edilmesidir. مِنْهُمْ onlardan yani insanlardan. Kendisinden bedel olunan النَّاسَ lafzıdır ve mübdelün minhtir. İnsanlardan Allaha asi olan”kim” ise yani مَنْ lafzı ise bedeldir. Diğer misal; إِحْفَظِ اللهَ تَعَالَى حَقَّهُ “Allah-u Teala’yı koru (haşa ve kella), yani hakkını koru” terkibinde إِحْفَظِ koru, neyi koru? اللهَ تَعَالَى Allah-u Teala’yı, yani bundan bedel nedir? حَقَّهُ Onun hakkıdır. Kimse Allaha iftira atamaz, kimse kurana iftira atamaz, kimse Allaha yalan isnad edemez. O halde Müslüman kimse Allaha laf ettirmez kimseye. Ama fasık ve münafık mudiller arasında bu her zaman mümkün olmayabilir, o halde güzellikler oradan ayrıl diyor Allah-u Teala.Ama her yerde Kuranı savunmamız şarttır, o da bu ilimler ile mümkündür. اللهَ lafzı kendisinden bedel olunduğundan mübdelün minhtir. حَقَّهُ ise ondan bedeldir. Beşincisi; Atf ul-Beyan’dır. Misali; آمَنَّا بِنَبِيِّنَا مُحَمَّدٍ عَلَيْهِ الصَّلَوةُ وَ السَّلاَمُ “Nebimiz Muhammed (aleyhissalatü vesselam)’e iman ettik, inandık” gibidir. Bu terkibde, bir atıf yapılıp o atıf ile bir de beyan söz konusudur. Nebimize inandık dedik, Yani Muhammed (Allah rahmet eylesin) olan nebimize inandık. Haliyle نَبِىِّ lafzı üzerinden atf-ı beyanı yapılan مُحَمَّدٍ lafzıdır.

وَ أَمَّا الْمَجْزُومُ dört kısımda (merfu, mansub, mecrur ve meczum) incelenen ve toplamda 25 adet olan mamulü bilasale’nin dördüncü kısmı olan meczuma gelince; فَوَاحِدٌ bir tanedir. وَ هُوَ ve o da; الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ Muzari Fiildir. İlk üç mamulü bilasale’nin cezm olma durumları yoktur. Tek muzari fiil cezm olabilir, isimler olmazlar. أَلَّذِي o muzari fiil ki;  دَخَلَهُ ona dahil olur, اِحْدَى الْجَوَازِمِ cezm edici edatlardan bir tanesi. Bildiğimiz üzere semai amillerin son kısmı muzariyi cezm eden edatlardır. 15 tanedir. Hatırlamak için göz atınız. İşte o 15 amilden 4 tanesi bir tek muzari fiili, geri kalan 11 tanesi ise iki muzari fiili mamul yapabiliyor. Cezm olan 2 muzari fiilin ilkine şart, ikincisine ceza fiili denilir. نَحْوُ misali şöyledir; إِنْ تُخْلِصْ يُقْبَلْ عَمَلُكَ “Eğer ihlaslı olursa amelin kabul olur” gibidir. Burada تُخْلِصْ birinci muzari fiili var şarttır, يُقْبَلْ ise ikinci muzari fiildir ve cezadır.

Metnin Toplu Manası; Dört kısımda (merfu, mansub, mecrur ve meczum) incelenen ve toplamda 25 adet olan mamulü bilasale’nin dördüncü kısmı olan meczum bir tanedir ve o da Muzari fiildir. Bu muzari fiil öyle ki, kendisine cevazımdan (cezm edicilerden) birisi dahil olur.

وَ أَمَّا الْمَجْرُورُ dört kısımda (merfu, mansub, mecrur ve meczum) incelenen ve toplamda 25 adet olan mamulü bilasale’nin üçüncü kısmı olan mecrura gelince; فَاثْنَانِ iki tanedir. اَلْأَوَّلُ birincisi; بِحَرْفِ الْجَرِّ harf-i cerr ile mamulü mecrurdur. نَحْوُ buna misal; إِعْمَلْ بِإِخْلاَصٍ “İhlas ile amel et” terkibinde olduğu gibidir. وَ الثَّانِى ikincisi ise; الْمَجْرُورُ بِالْإِضَافَةِ izafet ile (muzafun ileyh olmayla) mecrur olma durumudur. نَحْوُ izafete misal; ذَنْبُ الْعَبْدِ يُسَوِّدُ قَلْبَهُ “Kulun günahı kalbini karartır” gibidir.

Metnin Toplu Manası; dört kısımda (merfu, mansub, mecrur ve meczum) incelenen ve toplamda 25 adet olan mamulü bilasale’nin üçüncü kısmı olan mecrur 2 tanedir. Birincisi Harf-i Cerr’dir. Misali; إِعْمَلْ بِإِخْلاَصٍ terkibindeki بِ harf-i cerridir. إِخْلاَصٍ lafzını cerr etmiştir. إِخْلاَصٍ lafzı mamulü mecrurdur. Harf-i Cerrler konusuna göz atabilirsiniz. İkincisi ise İzafetle Mecrur olma durumudur. Buna misal; ذَنْبُ الْعَبْدِ يُسَوِّدُ قَلْبَهُ terkibindeki الْعَبْدِ kelimesi muzafun ileyhtir ve ذَنْبُ kelimesi ise muzaftır. Muzafun ileyh; bir şeyin kendisine izafe (eklenme) edilmesi demektir. ذَنْبُ الْعَبْد “Kulun Günahı” demek Türkçedeki isim tamlamasıdır. ذَنْبُ lafzı, الْعَبْد lafzına izafe edilmiştir.

وَ أَمَّا الْمَنْصُوبُ dört kısımda (merfu, mansub, mecrur ve meczum) incelenen ve toplamda 25 adet olan mamulü bilasale’nin ikinci kısmı olan mansuba gelince; فَثَلاَثَةَ عَشَرَ mamulü mansub 13 tanedir. اَلْأَوَّلُ birincisi; مَفْعُولُ الْمُطْلَقُ، mefulü mutlaktır. Yani failin fiilinden etkilenen has meful diyebiliriz. نَحْوُ misali şöyledir; تُبْتُ تُوْبَةً نَصُوحًا “Nasuh olan bir tövbeyle tövbe ettim” gibidir. وَ الثَّانِى ikincisi; الْمَفْعُولُ بِهِ mefulün bihtir. نَحْوُ misali şöyledir; أَعْبُدُ اللهَ تَعَالَى “Allah’a kulluk ederim” gibidir. وَ الثَّالِثُ üçüncüsü; الْمَفْعُولُ فِيهِ mefulün fiyhtir. نَحْوُ misali şöyledir; صُمْ شَهْرَ رَمَضَانَ “Ramazan ayında oruç tut” gibidir. وَ الرَّابِعُ dördüncüsü; الْمَفْعُولُ لَهُ، mefulün lehtir. نَحْوُ misali şöyledir; إِعْمَلْ طَلَبًا لِمَرْضَاتِ اللهِ تَعَالَى “Allah rızası için amel et” gibidir. وَ الْخَامِسُ beşincisi; الْمَفْعُولُ مَعَهُ mefulün meahtır. نَحْوُ misali şöyledir; يَفْتَى الْمَالُ وَ تَبْقَى وَ عَمَلَكَ “Mal fanidir, sen ve amelin bakidir” gibidir. وَ السَّادِسُ altıncısı; الْحَالُ haldir. نَحْوُ misali şöyledir; أَعْبُدُ اللهَ خَائِفًا رَاجِيًا “Allah’a, korkarak ve ümit ederek kulluk ederim” gibidir. وَ السَّابِعُ yedincisi; التَّمْيِيزُ، temyizdir. نَحْوُ misali şöyledir; طَابَ الْعَالِمُ عِبَادَةً “Alim, ibadet bakımından güzel oldu” gibidir. وَ الثَّامِنُ sekizincisi; الْمُسْتَثْنَى müstesnadır. نَحْوُ misali şöyledir; يَدْخُلُ الْجَنَّةَ النَّاسُ إِلاَّ الْكَافِرَ “Kafirler hariç İnsanlar cennete girerler” gibidir. وَ التَّاسِعُ dokuzuncusu; خَبَرُ بَابِ كَانَ kane babının (kane ve benzerlerinin) haberidir. Bilindiği gibi kane ve kardeşleri olan nakıs fiiller isimlerini ref, haberlerini nasb ederler. نَحْوُ misali şöyledir; كَانَ الْمَلاَئِكَةُ عِبَادَ اللهِ تَعَالَى “Melekler Allahın kuludur” gibidir. وَ الْعَاشِرُ onuncusu; اِسْمُ بَابِ إِنَّ inne babının ismi, yani inne ve kardeşleri olan 8 amilin isim alıp nasb ettiği mamuller. Bilindiği üzere ismini nasb, haberini ref eden amiller 8 tanedir. نَحْوُ misali şöyledir; إِنَّ السُّئَالَ حَقٌّ “Muhakkak ki sual haktır” gibidir. وَ الْحَادِى عَشَرَ on birincisi; اِسْمُ لاَ لِنَفْىِ الْجِنْسِ cinsten hükmü nefy eden lâ’nın ismi. Bildiğimiz üzere bu lâ ismini nasb, haberini ref eder. نَحْوُ misali şöyledir; لاَ طَاعَةَ مُغْتَابٍ مَقْبُولَةٌ “Gıybet edenin itaati makbul değildir” gibidir. وَ الثَّانِى عَشَرَ on ikincisi; خَبَرُ مَا وَ لاَ الْمُشَبَّهَتَيْنِ بِلَيْسَ leyseye müşabih mâ ve lâ’nın haberi. Bildiğimiz üzere leyseye müşabih mâ ve lâ ismini ref eder, haberini nasb eder. نَحْوُ misali şöyledir; مَا الْغِيْبَةُ حَلاَلاً وَ لاَ نَمِيمَةُ جَائِزَةً “Gıybet helal değildir ve söz taşımak caiz değildir” gibidir. وَ الثَّالِثَ عَشَرَ on üçüncüsü; الْفِعْلُ الْمُضَارِعِ fiili muzaridir. أَلَّذِى  Öyle muzari fiil ki; دَخَلَهُ o muzari fiilin başına dahil olur, اِحْدَى النَّوَاصِبِ nasb edici edatlardan (en, len, key ve izen) bir tanesi dahil olan muzari fiildir. نَحْوُ misali şöyledir; أُحِبُّ أَنْ يُغْفَرَ ذُنُوبِى “Günahlarımın bağışlanmasını severim” gibidir.

Metnin Toplu Manası; Dört kısımda (merfu, mansub, mecrur ve meczum) incelenen ve toplamda 25 adet olan mamulü bilasale’nin ikinci kısmı olan Mamulu Mansub 13 tanedir. Birincisi Mefulu Mutlak’tır. Misali şöyledir; تُبْتُ تُوْبَةً نَصُوحًا gibidir. İkincisi Mefulu Bih’tir. Misali şöyledir; أَعْبُدُ اللهَ تَعَالَى gibidir. Üçüncüsü Mefulu Fiyh’tir. صُمْ شَهْرَ رَمَضَانَ gibidir. Dördüncüsü Mefulu Leh’tir. Misali şöyledir; إِعْمَلْ طَلَبًا لِمَرْضَاتِ اللهِ gibidir. Beşincisi Mefulu Meah’tır. Misali şöyledir; يَفْتَى الْمَالُ وَ تَبْقَى وَ عَمَلَكَ gibidir. Altıncısı Hal’dir. Misali şöyledir; أَعْبُدُ اللهَ خَائِفًا رَاجِيًا gibidir. Yedincisi Temyiz’dir. Misali şöyledir; طَابَ الْعَالِمُ عِبَادَةً gibidir. Sekizincisi Müstesna’dır. Misali şöyledir; يَدْخُلُ الْجَنَّةَ النَّاسُ إِلاَّ الْكَافِرَ gibidir. Dokuzuncusu Kane ve Kardeşlerinin Haberi’dir. Misali şöyledir; كَانَ الْمَلاَئِكَةُ عِبَادَ اللهِ تَعَالَى gibidir. Onuncusu İnne ve Kardeşlerinin İsmi’dir. Misali şöyledir; إِنَّ السُّئَالَ حَقٌّ gibidir. On birincisi Linefyil Cins için olan Lâ’nın İsmi’dir.  لاَ طَاعَةَ مُغْتَابٍ مَقْبُولَةٌ gibidir. On ikincisi Leyse’ye Müşabih olan Mâ ve Lâ’nın Haberi’dir. Misali şöyledir; مَا الْغِيْبَةُ حَلاَلاً وَ لاَ نَمِيمَةُ جَائِزَةً gibidir. On üçüncüsü Kendisine Nevasıb’tan biri Dahil olan Fiil-i Muzari’dir. Misali şöyledir; أُحِبُّ أَنْ يُغْفَرَ ذُنُوبِى gibidir.

وَ أَمَّا الْمَرْفُوعُ dört kısımda (merfu, mansub, mecrur ve meczum) incelenen ve toplamda 25 adet olan mamulü bilasale’nin birinci kısmı olan merfuya gelince; فَتِسْعَةٌ mamulü merfu 9 tanedir. اَلْأَوَّلُ birincisi; الْفَاعِلُ faildir. نَحْوُ buna misal; رَحِمَ اللهُ التَّائِبَ “Allah tövbe edeni bağışlar” gibidir. وَ الثَّانِى ikincisi; نَائِبُ الْفَاعِلُ naibül faildir, yani failin yerine geçen demektir. نَحْوُ buna misal; رُحِمَ التَّائِبُ “Tövbe eden bağışlandı” gibidir. وَ الثَّالِثُ üçüncüsü; الْمُبْتَدَأُ mübteda ve وَ الرَّابِعُ dördüncüsü; الْخَبَرُ haberdir. نَحْوُ  Mübteda ve haberin misali; مُحَمَّدٌ خَاتِمُ الْأَنْبِيَاءِ عَلَيْهِمُ الصَّلاَوةُ وَ السَّلاَمُ “Muhammed nebilerin sonuncusudur” O nebilerin tamamına salat ve selam olsun. وَ الْخَامِسُ beşincisi; اِسْمُ كَانَ kane’nin ismi, yani kane ve وَ أَخَوَاتُهَا kardeşlerinin ref ettiği ve kendine isim aldığı şeyler mamuldür.  نَحْوُ buna misal; كَانَ اللهُ تَعَالَى عَلِيمًا حَكِيمًا “Allah-u Teala Alim ve Hakim’dir” gibidir. وَ السَّادِسُ altıncısı;  خَبَرُ بَابِ إِنَّ inne babının (inne ve benzerleri) haberi, نَحْوُ buna misal şu şekildir; إِنَّ الْبَعْثَ حَقٌّ “Muhakkak ki diriliş haktır” gibidir. وَ السَّابِعُ yedincisi; خَبَرُ لاَ لِنَفْىِ الْجِنْسِ cinsten hükmü nefy eden (linefyil cins) lâ’nın haberi; نَحْوُ buna misal şu şekildir; لاَ عَمَلَ مُرَاءٍ مَقْبُولٌ “Riya ile yapılan amel kabul değildir” gibidir. وَ الثَّامِنُ sekizincisi; اِسْمُ مَا وَ لاَ mâ ve lâ’nın ismi, öyle mâ ve lâ ki;  الْمُشَبَّهَتَيْنِ بِلَيْسَleyse’ye müşabih olan. نَحْوُ misali şöyledir; مَا التَّكَبُّرُ لاَئِقًا لِلْعَالِمِ وَ لاَ حَسَدٌ حَلاَلاً “Tekebbür (kibirlenmek) alime layık değildir ve hased helal değildir” gibidir. وَ التَّاسِعُ dokuzuncusu; الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ muzari fiildir, öyle muzari ki; لْخَالِى halidir, yalındır; عَنِ النَّوَاصِبِ nasb edicilerden (en, len, key, izen), وَ الْجَوَازِمِ ve cezm edicilerden (in, lem, lemma ilaahiri..). نَحْوُ bunun misali; يُحِبُّ اللهُ تَعَالَى التَّوَاضُعَ “Allah-u Teala tevazuyu sever” gibidir.

Metnin Toplu Manası; 25 adet olan mamulü bilasale 4 kısımda (merfu, mansub, mecrur ve meczum) ele alınır. Birinci kısım diye nitelendirebileceğimiz merfuyla başlayalım. Merfuya gelince 9 tanedir. Yani Mamulu Merfu 9 tanedir. Bu şu demektir: Amillerin etki ettiği ve merfu olan 9 tane mamul var demektir. Amilleri hatırlayalım, 60 tane amil vardı. Bu amillerin etki ettikleri isimler ve muzari fiil 4 kısım üzere merfu, mansub, mecrur ve meczum olarak ele alınırsa eğer, bu 4 kısımın merfu olanları bu dersimizdir. Bakıyoruz, amiller hangi mamulünü ref etti? İşte bunlar 9 tanedir. Mesela, mecrur anlatılırken şu gelir aklımıza; har-i cerrler cer eder demekki cerr edilen bir mamuldür, yada en, len, key, izen muzariyi nasb eder demekki mansub muzari bir mamul, muzafun ileyh mecrurdur demek ki mamuldür, muzariyi cezm edenleri düşünelim; demekki meczum muzari mamul olmuştur. Özet budur, amil etki eder, mamul ondan etkilenip iraben merfu, mansub, mecrur ve meczum olur. İşte bu mamul alameti 25 tanedir ve biz buna asaleten mamul diyoruz. Hiç birşeye tabi olmaksızın has bir şekilde amilinden etkilenip hakiki mamullerdir. Toplu manaya devam edelim; Dokuz tane olan mamulü merfunun birincisi İsm-i Fail’dir. İsm-i faile misal; رَحِمَ اللهُ التَّائِبَ “Allah tövbe edeni bağışlar” cümlesinde رَحِمَ fiil-i mazi, bina-i malum, müfred müzekker gaib bir fiildir ve bu fiilin hadesini gerçekleştiren ve fail olan اللهُ lafzıdır ve faillik alameti ref iledir. Dolayısı ise ism-i fail mamulü merfu (amilden etkilenip ref olan)’dur. İkincisi; Naib-i Fail’dir. Naib; yerine geçen demektir. Bazı kitaplarda niyabetle fail de diyebilir. Buna misal; رُحِمَ التَّائِبُ “Tövbe eden bağışlandı” görüldüğü gibi bağışlayan belli değildir (aslında bellidir ve Allahtır. Bu misal tam olmamış, ben size başka bir misal vereceğim). Daha doğru misal; فُهِمَ الطًّالِبُ “Öğrenci anlaşıldı” gibi. Burada kimin anladığı belli değildir. Aslında birisi anlasaydı gerçek fail o olurdu ama olmadığı için niyabetle الطًّالِبُ fail olur ve merfudur. Bu naibliğin en büyük nedeni fiilimizin meçhul olmasıyla alakalıdır. فَهِمَ الطَّالِبُ deseydim “Öğrenci anladı” olurdu ve فَهِمَ malum fiil ve الطَّالِبُ ise hakiki fail olurdu birinci mamulü merfuda olduğu gibi. Fiil malumdan meçhule dönünce onu işleyen fail belirsizleşecek ve bu durumda eski hakiki fail, bu sefer naib olacaktır. Üçüncüsü ve dördüncüsü; Mübteda ve Haber’dir. Buna misal; مُحَمَّدٌ خَاتِمُ الْأَنْبِيَاءِ “Muhammed nebilerin mührüdür” gibi. Bu bir isim cümlesidir. İsim cümlesi teferruatlı olarak anlatılacak ama bilmemiz gereken şu ki fiil olmadığından fail yoktur, isim ve haberden müteşekkildir. İsime mübteda diyebiliriz. Bu misalde ise isim, yani mübteda مُحَمَّدٌ lafzıdır ve merfudur, bu isimin haberi ise خَاتَمُ الْأَنْبِيَاءِ lafzıdır ve o da mahallen merfudur. خَاتِمُ الْأَنْبِيَاءِ aynı zamanda muzaf ve muzafun ileyhten meydana gelir. Tek mübteda ve tek isim olsa idi bu örnek şöyle olurdu; مُحَمَّدٌ خَاتِمٌ “Muhammed sonuncudur” gibidir. مُحَمَّدٌ lafzı mübteda, خَاتِمٌ ise haberdir. Beşincisi; Kane ve Kardeşlerinin İsmi’dir. Bildiğimiz gibi kane ve kardeşleri (كَانَ ve صَارَ ve مَازَالَ ve مَادَامَ ve لَيْسَ ve ilaahiri) ismini ref, haberini nasb ederler. Buradaki misale gelince; كَانَ اللهُ تَعَالَى عَلِيمًا حَكِيمًا “Allah-u Teala Alim ve Hakim’dir” gibidir. كَانَ nakıs fiildir, اللهُ lafzı onun ismdir ve merfudur, عَلِيمًا حَكِيمًا ikisi ise kanenin haberidir ve mansubtur. Altıncısı; İnne Babının Haberi’dir. Yani kısacası ismini nasb, haberini ref eden 8 tane amilin (inne, enne, keenne, lakinne, leyte ve leaale, illa ve lâ) haberi her zaman merfudur. Buraya tıklayarak semai amillerin ikinci kısmı olan 8 amile göz atabilirsiniz. Misalimize gelince; إِنَّ الْبَعْثَ حَقٌّ terkibinde إِنَّ amildir, hurufun müşebbehetün bilfiildir, ismini nasb ve haberini ref eden bir edattır ve Tahkik manasındadır. Burada الْبَعْثَ lafzını kendine isim yaparak mansub yapmıştır, حَقٌّ lafzı ise onun haberi olmak üzere merfudur. Yedincisi; Lineyfil Cins olan Lâ’nın Haberi’dir. Bildiğimiz gibi cinsten hükmü nefy eden lâ, ismini nasb ve haberini ref eder. İsmini nasb, haberini ref eden 8 amili hatırlayalım; inne, enne, keenne, lakinne, leyte ve leaale, illa ve lâ. Sekizinci olan lâ bizim şu anki misalimizdeki lâ’dır. Misale gelince; لاَ عَمَلَ مُرَاءٍ مَقْبُولٌ “Riya ile yapılan amel kabul değildir” terkibinde لاَ amildir, ve önüne aldığı ismi nasb eder merfu olan haberinin hükmünü de nefy eder. Burada mamulü merfu lâ’nın haberidir ve misalde مَقْبُولٌ lafzı merfu olan haberimizdir. Sekizincisi; Leyse’ye Müşabih mâ ve lâ’nın İsmi’dir. Daha evvel ismini ref, haberini nasb eden semai amiller konusunda bu iki amili gördük. Buraya tıklayarak semai amillerdeki mâ ve lâ konusuna göz atabilirsiniz. Misalimize gelince; مَا التَّكَبُّرُ لاَئِقًا لِلْعَالِمِ وَ لاَ حَسَدٌ حَلاَلاً “Tekebbür (kibirlenmek) alime layık değildir ve hased helal değildir” terkibinde önce mâ’dan başlanıldı. مَا lafzı amildir, bildiğimiz gibi. Önüne aldığı التَّكَبُّرُ lafzı mâ’nın ismidir ve merfudur, haberi ise لاَئِقًا olarak mansubtur. Lâ’ya gelince, lâ amildir ve önüne aldığı حَسَدٌ lafzı onun ismidir ve merfudur, حَلاَلاً lafzı ise lâ’nın haberi olarak mansubtur. Dokuzuncusu; Nasb ve Cezm edicilerden Hali (yalın) olan Fiil-i Muzari’dir. Muzari fiili nasb ediciler 4 tane idi. Göz atmak için buraya tıklayınız. Muzari fiili cezm ediciler ise 15 tane idi. Göz atmak için buraya tıklayınız. Bunlar haricinde muzari fiil asla cerr almaz, mecrur olmaz. Geriye merfuluğu kalıyor. Bu da Amil-i Manevi’den ötürü gerçekleşir. Muzariyi manevi bir amil mamul edip merfu olmasını sağlar. Başında asla bir şey bulunmaz. Manevi amili hatırlamak için tıklayınız. Misalimize gelince; يُحِبُّ اللهُ تَعَالَى التَّوَاضُعَ “Allah-u Teala tevazuyu sever” terkibinde يُحِبُّ fiil-i muzaridir ve amil-i maneviden ötürü kendiliğinden merfudur. اللهُ lafzı ise onun failidir ve yine merfudur. التَّوَاضُعَ ise meful olarak mansubtur. Bu bir fiil cümlesidir.